Dit album is gewijd aan dammer Jannes van der Wal

Interview Meindert Talma

Charismatisch kon dammer Jannes van der Wal niet genoemd worden, toch houdt hij Meindert Talma al zijn hele leven bezig. De Friese singer-songwriter legt uit waarom hij een heel album aan hem wijdde.

Meindert Talma: 'Ik herkende me in de verelgen, zwijgzame en sociaal onhandige Van der Wal.' Foto Marie Wanders

Het moest er maar eens van komen: een eerbetoon aan de man die Meindert Talma al zijn hele leven lang bewondert. Jarenlang sluimerde bij de muzikant immers de wens een liedcyclus te wijden aan dammer Jannes van der Wal (1956-1996).

In de jaren tachtig was Van der Wal een beroemdheid in Nederland: de even briljante als onvoorspelbare denksporter die in 1982 wereldkampioen werd, was na een curieus verlopen tv-interview bij Mies Bouwman veel te zien in reclamespotjes en spelshows op de televisie. Net als Van der Wal groeide ook Talma (47) op in Friesland (Surhuisterveen) en hij was eigenlijk altijd blijven denken aan de dammer, die in 1996 vrij plotseling overleed aan de ziekte van Hodgkin (een vorm van leukemie).

Geniaal denksporter

Talma is al twintig jaar popmuzikant en schrijft vaak droogkomische liedjes en autobiografische romans. Hij bezingt het liefste mensen of zaken die een beetje uit het collectief geheugen lijken te verdwijnen. Of het nu gaat om tv-presentator Dick Passchier of de SRV-man, Talma bezingt ze liefdevol, geestig en altijd met melancholie in zijn donkere stem.

Dus waarom niet ook eens een heel album gemaakt over de door Talma zo geliefde damsport, waarin Van der Wal dan toch minstens een liedje toebedeeld zou krijgen. Het refrein was er snel: 'Ja, het is een speciaal geval: Jannes van der Wal'.

Een mooie regel, vindt Talma. 'Een regel ook die op elke voorafgaande strofe kon slaan.' Het mocht een lange ballade worden, want er viel veel over Van der Wal te zeggen.

Geniaal denksporter dus, die het dammen na zijn wereldkampioenschap verruilde voor schaken en bridge. Maar met zijn studentikoze uiterlijk ook een wat merkwaardige verschijning. Zijn kleine postuur, hoekige gezicht, bril, slordig haar en vaak smoezelige kleren gaven hem iets aandoenlijks. Hij was bepaald geen prater en had zo zijn eigenaardigheden. Zo was er die keer dat hij onderweg naar het Nederlands kampioenschap dammen in de trein in slaap was gevallen - hij miste het toernooi. Of de in de bladen breed uitgemeten vermeende aanranding van een snoepverkoopster. Ja, het was een speciaal geval, die Jannes van der Wal.

Er was alleen niet zo snel een aanleiding om de ballade te voltooien.

(Tekst gaat verder onder foto).

Harm Wiersma

Tijdens het Into The Great Wide Open-festival, komend weekeinde op Vlieland, speelt Meindert Talma met zijn band voor het eerst de vier nummers van de cd Jannes van der Wal. Ook worden de bijbehorende beelden vertoond. Na de voorstelling, zondagmiddag half twee, vindt er een damsimultaanwedstrijd plaats met oud-wereldkampioen Harm Wiersma, waarvoor festivalbezoekers zich kunnen inschrijven.

Meindert Talma in Groningen. Foto Marie Wanders

Hoogtepunt

Maar nu is het nummer er dan toch. De in Groningen woonachtige Meindert Talma, van huis uit historicus, bracht een paar weken geleden De Ballade van Jannes van der Wal uit.

Het is een hoogtepunt in zijn oeuvre. Tweeëntwintig minuten duurt het nummer, met een tekst van 1.176 woorden. Talma's lied is een klassieke ballade zoals die al eeuwen door folkzangers wordt gebezigd. Een lang, verhalend lied in rijmvorm. Twaalf strofen op een eenvoudige melodie. Eerst is er alleen een gitaar, maar allengs wordt het geluid voller en meer orkestraal. Talma zingt het met zijn typerende sonore stem. Na elke drie strofen stopt zijn in regelmatige cadans gehouden voordracht en neemt de muziek het even over.

De vertelling is meeslepend, heel Van der Wals leven komt voorbij. Talma bezingt de incidenten, zijn manier van leven, de wisseling naar andere denksporten en uiteindelijk Van der Wals kortstondige, fatale ziekte.

Tweeëntwintig minuten is lang, maar de mooi gearrangeerde muziek en de geestige en toch empathische tekst maken dat je blijft luisteren.

Ja, het is lang geworden, erkent Talma. 'Langer dan Sad-Eyed Lady of the Lowlands van Bob Dylan, dat een plaatkant duurde, maar weer niet zo lang als dat nummer van Ad Visser.' Nee, aan de 1.050 coupletten van Vissers Parade van de Hemelse Tragedie (speelduur meer dan achtenhalf uur) komt Meindert Talma niet. Maar zijn ballade dwingt bewondering af door haar uitzonderlijke zeggingskracht.

Echt gekend heeft hij Van der Wal niet. 'Toen ik in 1989 naar Groningen verhuisde om geschiedenis te studeren, zag ik hem altijd eten in de Vera-mensa. Die zat steevast stampvol. Dan zag je Jannes boven een dambordje in wat viezige kleren en om hem heen een paar damvrienden.'

Natuurlijk herkende Talma zijn jeugdheld onmiddellijk. Hij was hem al die jaren nooit vergeten. 'Ik was 13, dammen was toen nog heel groot in Nederland. Ton Sijbrands, Harm Wiersma. Het waren wereldkampioenen, die je op de tv zag bij Mies of Willem Duys.'

Jannes van der Wal. Foto anp

Mislukt gesprek

Ook de nieuwste Nederlandse wereldkampioen, Jannes van der Wal, kwam in december 1982 vlak na het behalen van zijn titel in São Paulo op tv. Bij Mies Bouwman. Meindert zag hem. Heel Nederland zag hem, want er waren nog maar twee tv-zenders. Mies vroeg Jannes hoe oud hij was en de kersverse wereldkampioen beantwoordde die vraag met een lang stilzwijgen.

Talma: 'Hij vond dat de redactie zich beter had moeten voorbereiden. Dan had Mies dat niet hoeven vragen.' Daar zat wat in, vindt Talma nog altijd. 'Maar op zich was het natuurlijk niet al te moeilijk die vraag te beantwoorden.' Jannes van der Wal deed het niet.

Heel Nederland sprak na het mislukte gesprek over Van der Wal. Damwonder aan de ene kant en aan de andere kant een licht autistische, eigenzinnige maar sociaal onhandige jongeman van 26.

(Tekst gaat verder onder video).

Het tv-optreden is een van de eerste Jannes-anekdotes die Talma in zijn ballade heeft verwerkt. Talma bezingt rustig met sonore stem hoe Van der Wal geobsedeerd raakte door de damsport. Hij was geen natuurtalent of een rekenwonder als zijn voorgangers: 'Ik ben geen Wiersma of een Sijbrands, ik zal het moeten hebben van mijn inzet.' Hij vervolgt met Van der Wals optreden bij Mies Bouwman en zijn daaruit voortkomende status van Bekende Nederlander, waardoor hij zich financieel kon bedruipen.

Vervolgens beschrijft TalmaVan der Wals zoektocht naar nieuwe uitdagingen, toen het dammen verveelde: 'Hij stort zich op de schaaksport en bridge in denksportcafé De Evenaar.' De nachtelijke avonturen komen voorbij, en natuurlijk het treinincident.

Alles beschreven in woorden die recht doen aan de zonderlinge maar slimme en vaak zeer geestige damkampioen.

Foto Marie Wanders

Autobiografische roman

In zijn eerste autobiografische roman Dammen met ome Hajo, uit 1999, noemt Talma zijn held. In dat boek (en op de gelijknamige plaat met Nederlandstalige liedjes) is de kern van Talma's kunstenaarschap al te vinden. Een fascinatie voor gewone zaken uit het dagelijks leven van vervlogen tijden. Neem Ome Hajo zelf, ooit bestuurder van een SRV-wagen, zo'n grote camper vol levensmiddelen die in de jaren zeventig huis aan huis reed. 'Versmobielondernemer' noemde Talma hem. Zulke mobiele supermarkten bestaan niet meer en ook de damsport waar Talma's debuut zijn titel aan ontleende is uit beeld geraakt.

Maar Talma houdt met zijn werk de herinnering levend. 'Ik ben historicus en hou ervan een tijdsbeeld te geven, opgebouwd met de dingen waarmee ik zelf ben opgegroeid.'

Talma, zittend in zijn tuin in het Groningse Zuidhorn, herinnert zich dat toen hij jong was iedereen in zijn omgeving niet alleen een dambord had, maar dat iedereen de sport ook beoefende. 'Dat is iets noordelijks, denk ik. Op de boerderijen in Drenthe, Groningen en Friesland was 's avonds niet zoveel afleiding als nu. Dammen is eenvoudig te leren en hoorde bij de opvoeding. Het was ook een beetje een poor man's denksport. Dammen was van het platteland, schaken van de stad.'

Best raar eigenlijk. Ton Sijbrands en Harm Wiersma waren ooit echt bekende Nederlanders, constateert Talma. 'Vorig jaar werd hier het WK dammen gehouden, in Emmen. De pas 17 jaar jonge Jan Groenendijk haalde de finale, maar ik heb hem niet bij Pauw of in De Wereld Draait Door gezien. Dammen heeft een vergrijsd imago, ook al zijn er nu weer veel jonge talenten.'

Talma pakt er een ordner vol knipsels en een paar boeken bij. Bibliotheekafdankertjes als het WK Matchboek 1983, waarin de tweekamp tussen Harm Wiersma en Jannes van der Wal (een jaar na diens overwinning in São Paulo) wordt beschreven. 'Ik had het zo vaak geleend bij de bieb in Surhuisterveen dat ik het maar kocht toen het werd afgeschreven.'

Ach ja, dat WK. Talma herinnert zich nog hoe hij, 14 jaar oud, de match op tv volgde. 'Echt een happening bij de KRO, met Dieuwertje Blok.'

Van der Wal had er niet zo'n zin in en hoopte met twintig keer remise zijn titel te prolongeren. 'Hij verloor echter in de veertiende partij en haalde de schade niet meer in.'

Ook dit staat beschreven in Talma's Van der Walballade. Hij heeft zich, zo vertelt hij, uitvoerig gedocumenteerd. Alles wat aan tekst en beeld voorhanden was, heeft hij bestudeerd. Het resultaat is niet alleen een even fascinerend als roerend portret in tekst, maar ook in beeld. Nachtenlang speurde Talma het internet af naar beelden, die hij vervolgens in documentairestijl monteerde.

'Een nieuwe hobby', benoemt hij dit maken van beeldmontages.

En leuk werk, want er was van Jannes, door zijn vele tv-optredens genoeg beschikbaar om de ballade over de volle lengte te illustreren. Wat Talma verder aan dammateriaal op het internet aantrof, verwerkte hij in drie andere filmpjes bij liedjes die ook al over de damsport gaan.

De strategieën van de ziel, Dam Dam Dam en When I Play Draughts I Don't Feel Hungry vormen samen de tweede helft van het album Jannes van der Wal, dat vandaag verschijnt. Tekst, muziek en beeld brengen ook hier bijzondere facetten van de damsport over het voetlicht. Zoals de populariteit van juist deze denksport in Afrika.

Archiefbeeld van Jannes van der Wal. Foto anp

'Het is makkelijker uit te leggen dan schaken en goedkoper omdat je geen stukken hoeft te kopen. Bierdoppen volstaan. Net als in Nederland verklaart die laagdrempeligheid iets van de populariteit', meent Talma.

Een populariteit die hopelijk dankzij Talma's nieuwe album ook hier weer wat toeneemt. Talent genoeg immers. 'Dit jaar strijden Jan Groenendijk en de slechts vijf jaar oudere Roel Boomstra om de wereldtitel. Er wordt dus voor het eerst sinds 1984 weer een Nederlander wereldkampioen', weet Talma.

Tot die tijd kan Talma's plaat nog vele zieltjes voor de sport winnen. En op grond van de enthousiaste reacties op Talma's ballade tot nu toe, ook uit de damwereld, zal dit lied daar zeker ook aan bijdragen.

De ballade was voor het eerst te horen in de Groningse Kroeg van Klaas, op de maandelijkse avond waarop Talma en zijn vrienden nieuwe liedjes, teksten en filmpjes met elkaar delen. 'Die eerste versie duurde nog langer dan nu. Een vrouw trok haar jas aan toen ik zei dat het mijn laatste liedje was. Een klein half uur later stond ze er nog.'

Ode aan Jannes

Talma wist toen dat hij iets bijzonders in handen had. En de aanleiding er een op zichzelf staand project van te maken was er ineens ook: 2016 kwam eraan, het jaar waarop zijn held 60 zou zijn geworden en tevens het jaar dat hij twintig jaar dood was.

Alles viel op zijn plaats, en Talma is opgelucht dat zijn ode aan Jannes, een 'gezongen documentaire' er uiteindelijk toch is gekomen. 'Ik zou mezelf voor mijn kop slaan als ik het niet had gedaan. Zo veel mensen als hij hebben er niet bestaan.'

Vaak is Jannes van der Wal voor een zonderlinge gek versleten. Dat steekt Talma. 'Hij deed gewoon waar hij zin in had, had gevoel voor humor, en een mooi archaïsch taalgebruik.'

Maar er is meer. 'Behalve dat ik een groot damliefhebber ben, sprak Jannes me in 1982, '83 ook zo aan, omdat ik, als heel verlegen en vaak moeilijk uit mijn woorden komende slungel van 13, 14 jaar, mij erg herkende in die verlegen, zwijgzame en sociaal onhandige Jannes. Hij heeft mij altijd iets gedaan en daarom moest ik er iets mee doen.'


Strofe uit de ballade van Jannes van der Wal

In een vervallen jarendertigpand waarin hij een kamer huurt,
verdiept hij zich de godganse dag in de damliteratuur.
De vloerbedekking in de gang bestaat uit kranten en brieven.
In de kleine woonkamer lijkt de slag bij Waterloo te zijn uitgevochten.
Jannes is niet de knapste, heel klein en ook nog verlegen.
Maar praters kom je in de damwereld ook heel weinig tegen.
Jannes zegt: 'Als dammer praat je niet, je gebruikt alleen je hoofd.
Je gaat hooguit naar de bakker en dan zeg je 'een brood'.
Ja, het is een speciaal geval: Jannes van der Wal.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.