Drama

Disgrace

Alles heeft lading in verfilming boek Coetzee

Soms wordt een acteur - al heeft hij het niet nodig - een handje geholpen door de natuur. John Malkovich bijvoorbeeld heeft het perfecte uiterlijk voor professor David Lurie. Hij heeft onmiskenbaar iets intelligents. Maar door zijn bijna kale kop lijkt zijn hoofd opeens groter, zijn oren steken wat lompig uit. Alsof er niets meer te verbergen valt: het legt de verbeten trek die hij rond zijn mond laat spelen, de geklemde kaken genadeloos bloot.

Precies goed dus voor zo’n oude Afrikaner die onder een façade van keurige poëzie en klassieke muziek zijn rechtlijnigheid verbergt. Zijn racisme. Arrogantie. Een moreel superioriteitsgevoel dat koppig stand houdt, terwijl het aan alle kanten wordt aangevallen.

Nee, Lurie is geen aangename man.

Aan ‘pleasen’ doet Disgrace sowieso niet. Het is een bijna letterlijke verbeelding van het boek In ongenade van Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee. De Australische regisseur Steve Jacobs en scenarist Anna-Maria Monticelli pogen nergens het ongemakkelijke te verzachten, noch in de karakters, noch in de plot.

Nadat Lurie zich als een roofdier op een van zijn jonge studentes heeft gestort, zoekt de geaffecteerde snob zijn heil op de boerderij van zijn dochter. Die vervolgens – in een tergend nare scene – overvallen en verkracht wordt door drie jonge, zwarte mannen, terwijl Lurie op alle fronten machteloze toeschouwer blijft. Jacobs toont hoe de boerderij in Luries ogen verandert: van een soort Eden vol gekleurde bloemen is het opeens een naargeestig oord in een dor, vijandig land geworden.

‘Je kunt de draad toch niet zomaar weer oppakken?’ vraagt hij zijn dochter woedend. ‘Het was hier altijd al gevaarlijk’, zegt zij berustend, voordat ze in nog veel ingewikkelder moreel moeras belanden.

In ongenade leverde Coetzee in zijn geboorteland veel kritiek op. Hij zou zwarten in het Zuid-Afrika na de apartheid clichématig afschilderen als een stel agressieve wilden, aldus critici.

Het ligt wel wat gecompliceerder: ja, Disgrace stelt vragen bij ras en de gekeerde verhoudingen in Zuid-Afrika. Sterker nog: met het decor van dat land geef je vanzelf elke gradatie van huidskleur een extra lading. Maar via Luries vervelende dubbele moraal wijst hij juist ook kritisch naar blanken, legt hij algemenere man-vrouwverhoudingen bloot, verkent hij de grens tussen instinct en beschaving en bekijkt hij verschillende manieren waarop seks werd en wordt gebruikt als machtsmiddel.

Dat is nogal wat voor een film van twee uur. Vooral omdat de dialogen en veelzeggende flarden colleges voorbij lijken te vliegen – alles heeft lading in het boek van Coetzee, maar dat beklijft minder goed op beeld. Jacobs en Monticelli blijven bovendien, net als Coetzee, weg van eenduidige verklaringen. De talloze vragen en morele dilemma’s moet de kijker zelf maar oplossen; de karakters blijven te weerbarstig om een voorkeur af te dwingen.

Het maakt van Disgrace een literaire film die zich niet gemakkelijk prijsgeeft, maar wel eentje die de kracht heeft nog lang door te blijven gisten in het hoofd.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden