Dirigent Ed Spanjaard: 'Ik ben niet zo'n maestro die kwaad wegloopt bij de repetitie'

Zijn universum past in twee woorden: waarachtig musiceren

Ed Spanjaard (68) maakt komend weekend zijn debuut als vaste dirigent bij het Orkest van het Oosten. En dat terwijl kenners zich al jaren afvragen waarom 's werelds toporkesten niet voor zijn deur liggen. De dirigent verklaart de methode-Spanjaard.

Ed Spanjaard. Foto Daniel Cohen

Dirigent Ed Spanjaard (68) is op zoek naar een grafschrift. Niet dat hij denkt op korte termijn te zullen sterven. Integendeel, na een vastenkuur en een flamencocursus begint hij vol energie aan zijn nieuwe baan als vaste dirigent van het Orkest van het Oosten. Maar als journalisten hem blijven achtervolgen met de vraag waarom Ed Spanjaard niet wereldberoemd is, komt er een moment dat hij ze met een kwinkslag de mond snoert.

En waarom niet met een grappig grafschrift. Hij heeft er alleen nog geen gevonden. De ironische toon kent hij al wel. Spanjaard loopt naar de boekenkast in zijn Amsterdamse appartement en pakt een boek. Multatuli, spotverzen over de 19de-eeuwse staatsman Thorbecke. De dirigent bladert, schraapt de keel en draagt voor:

De man die hier begraven leit

Stak uit in onuitstekendheid.

'Leuk toch? Of neem deze.'

Onder dit steentje

Ligt een fenomeentje.

Zeldzaam brede horizon

Als hij is uitgelachen legt Spanjaard uit wat hem dwarszit. 'Het lijkt of muziekkenners mij een gevoel van miskenning willen aanpraten. Ed, zeggen ze dan, jij hebt zo veel sublieme concerten gedirigeerd, waarom liggen de internationale toporkesten en operahuizen niet voor jouw deur?'

Hij geeft toe: op zo'n moment raakt het een snaar. Maar als hij dit weekend in Enschede, Zwolle en Deventer op de bok stapt bij het Orkest van het Oosten, is hij het allang vergeten. 'Dan staat er een gepassioneerd en gelukkig mens.' De heldere aa's en ei's waarmee hij praat raken uit de tijd. Zijn energie is tastbaar. Plaats deze dirigent voor een koor en hij haalt er een frisse, pure klank uit. Zet hem voor een orkest en zelfs een Brahmssymfonie klinkt als nieuw. Geef hem een opera in handen en het drama is aan alle kanten doorvoeld en doordacht.

Komt bij dat Spanjaard beschikt over een zeldzaam brede horizon. Op zijn cv staan zowel optredens met het Concertgebouworkest als een project met Spinvis. Voor een Verdi-opera in een sportpaleis haalt hij zijn neus niet op. Ruim 250 wereldpremières sloeg hij bij het Nieuw Ensemble, de moderne-muziekgroep uit Amsterdam waarmee hij jaagt op nieuwe noten, van spannende Russen tot zeldzame Chinezen.

CV

1948 Geboren in Haarlem; studeert piano en orkestdirectie in Amsterdam en Londen
1978 Debuut bij het Concertgebouworkest
1982 Artistiek leider van het Nieuw Ensemble
1996 Debuut bij De Nationale Opera met Verdi's Rigoletto
1999 Edison voor een cd met koorwerk van Rudolf Escher
2001-12 Chef-dirigent van het Limburgs Symfonieorkest
2002 Verantwoordelijk voor de muziek bij het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima
2006 Treedt op met zanger-dichter Spinvis
2009-12 Triomfeert met Wagners cyclus Der Ring des Nibelungen bij De Nationale Reisopera
2017 Chef-dirigent van het Orkest van het Oosten

Maar ja, die wereldroem. Spanjaard schuift een krukje bij en serveert thee met cake. 'Ik ben niet zo'n handige carrièrestrateeg', zegt hij. Ooit, op een zondagmiddag, kreeg hij een telefoontje uit Milaan. Zieke maestro, of hij kon invliegen voor een concert met het orkest van La Scala, het vermaarde operahuis. Doodleuk zei hij: sorry, morgen word ik verwacht door het Limburgs Symfonie Orkest. 'Nog diezelfde middag kreeg ik op m'n falie van de Limburgse directeur. Natuurlijk moest ik naar Milaan, in Maastricht zochten ze wel een vervanger. Toen ik terugbelde had La Scala al een ander. Dat was een harde les, sindsdien vraag ik steevast om bedenktijd.'

Het bescheiden karakter schrijft hij toe aan zijn vader. Hij herkent het ook bij zijn broers. Maar misschien speelt er nog iets anders mee: de Joodse afkomst. 'Mijn ouders hebben Westerbork en Auschwitz overleefd. Ik behoor tot wat men noemt de tweedegeneratieslachtoffers. Die zouden alle moeite doen om zo min mogelijk op te vallen. Maar ja, waarom werd ik dan dirigent? Dan ben je bij uitstek zichtbaar.'

De methode-Spanjaard

Dna of trauma: aan zijn carrièrepad kleeft een aspect dat hij niet kan doorgronden. Het fundament voor zijn vak wordt in Haarlem gelegd. Thuis, op zijn jongenskamer, draait hij platen en leest mee in partituren. Hij raakt verliefd op muziekdrama's als Pelléas et Mélisande van Claude Debussy en Wozzeck van Alban Berg. In een multomap bewaart hij nog altijd het kaartje waarmee een beroemde componist de fanmail van een 11-jarige beantwoordde. 'To Eddy Spanjaard', staat er in rode ballpointletters. 'All best, Igor Stravinsky, Hollywood, January 1960.'

Na zijn conservatoriumtijd leert hij de kneepjes als assistent van een paar fameuze dirigenten. Bij de legendarische Herbert von Karajan hoort Spanjaard een weergaloze klank, maar mist hij 'het warme contact met de musici'. Bij Bernard Haitink neemt hij een zeldzame combinatie waar van grandeur en nederigheid. 'Haitink zal zijn ego nooit tussen het publiek en de muziek plaatsen.'

Noem het de methode-Spanjaard. Hij wil als eerste onder gelijken voor een orkest staan. Geen kapsones, samen zoeken naar de zin van een muziekstuk, of het nu een vertrouwde Mahlersymfonie is of een weerbarstige partituur van de Franse modernist Pierre Boulez.

Bundeling van krachten

Het woord fusie neemt Kees Meijer niet in de mond. Toch bevestigt de directeur van het Orkest van het Oosten dat er wordt gekoerst op verregaande samenwerking met Het Gelders Orkest. De Raad voor Cultuur eist dat Oost-Nederland in 2019 beschikt over 'één duurzame en kwalitatief hoogwaardige symfonische voorziening'. 'Wij zitten als directies van beide orkesten op één lijn', zegt Meijer. 'Het is inmiddels geen kwestie van moeten, maar van willen. We zien allebei de meerwaarde van bundeling. Wel denken we dat er voorlopig twee kernen zullen blijven, Enschede en Arnhem. We hebben twee sterke merken. In april 2018 presenteren we ons plan.'

Zijn universum past in twee woorden: waarachtig musiceren. 'Ik ben niet zo'n maestro die elke derde repetitie kwaad wegloopt, of die muzikanten met veel poeha uit de groep verwijdert. Het draait om kwaliteit en betrouwbaarheid, om genereus zijn en delen.'

Zo bekeken is het telefoontje van interim-directeur Bart van Meijl een meesterzet. Begin 2016 probeert hij bij het Orkest van het Oosten te redden wat er te redden valt. Na subsidiekorting en wanbeleid zijn de contracten voor de orkestmusici teruggeschroefd naar 70 procent. Minder werk, minder salaris, uitgedunde formatie. Of Ed Spanjaard de gekwetste groep onder zijn hoede wil nemen.

Hij hoeft niet lang na te denken. 'Ik had al vaak met ze gewerkt. We hebben elkaar door en door leren kennen in Wagners cyclus Der Ring des Nibelungen bij de Reisopera. Ik heb grote bewondering voor de manier waarop de musici lastige tijden trotseren. Bij repetities merk je niets van het malheur.'

Toch bestaat de kans dat hij in Enschede de man wordt die het licht uitdoet. Na geslonken subsidies verwacht de Raad voor Cultuur per 2019 immers een plan voor 'één duurzame en kwalitatief hoogwaardige symfonische voorziening in de regio Oost.' Lees: het Orkest van het Oosten moet gaan fuseren met Het Gelders Orkest in Arnhem. 'Ik weet werkelijk niet wat er gaat gebeuren', zegt Spanjaard. 'Ik ben benoemd voor twee jaar, met een optie op verlenging voor dezelfde termijn. Eerlijk gezegd zou het me niet verbazen als het nieuwe orkest in 2019 verder gaat met een spannende dertiger. Dat zeg ik zonder rancune, ook ik kreeg kansen toen ik jong was.'

Nu, op z'n 68ste, begint hij zich langzaam te bekommeren om zijn artistieke nalatenschap. Van alle concerten die hij heeft gedirigeerd, bezit Spanjaard cassettebandjes en cd's. 'Ongesorteerd, het is een bende, maar gelukkig heb ik iemand gevonden die alles gaat invoeren in iTunes.' Of neem zijn collectie zakpartituren. Vanaf zijn 17de heeft hij bij honderden repetities gezeten. Met potlood heeft hij tussen de noten gekrabbeld welke dirigent wat zei tegen welk orkest. Een muziekhistorische schat, maar de waarde is nul, dus ziet Spanjaard al voor zich hoe degene die zijn zaken afwikkelt door het huis stapt. 'Die boekjes gaan meteen in de shredder en dat zou verdomd jammer zijn.'

À propos, zijn grafschrift. Wat dacht de dirigent van deze regels:

Hier ligt Spanjaard

Hij was méér waard.

'Haha, een goeie, dank u. Al zag ik er graag meer ironie in.'

Speerpunt: Nederlandse componisten

Voor componerende landgenoten breken betere tijden aan. In navolging van Jaap van Zweden, die volgende zomer begint als chef-dirigent van het New York Philharmonic Orchestra, kondigt nu ook Ed Spanjaard aan dat hij opdrachten voor nieuw werk gaat uitzetten bij Nederlandse componisten. 'Niet omdat het moet, maar omdat ik erin geloof.' In april 2018 dirigeert hij bijvoorbeeld de première van een concert voor harp en orkest van de 34-jarige Wilbert Bulsink. Voor volgend seizoen staat nieuw werk gepland van Bart Visman (54). Komend weekend, bij zijn aantreden bij het Orkest van het Oosten, opent Spanjaard met de orkestsuite Elektra van Alphons Diepenbrock. 'Gloeiende klanken, geknipt voor mijn debuut.'

Diepenbrock, Ravel en Dvorák

Orkest van het Oosten o.l.v. Ed Spanjaard,
m.m.v. Severin von Eckardstein (piano).
15 september Enschede,
16 september Zwolle,
17 september Deventer.