Dirigent Bernard Haitink blikt terug

Hij leek zo matig getalenteerd, toen hij zestig jaar geleden de bok beklom. Een pias. Zaterdag dirigeert hij sinds tijden weer in Amsterdam. Bernard Haitink (85), de wereld- beroemde ex-chef van het Concertgebouworkest blikt terug.

Bernard Haitink dirigeert in 2011 The Chamber Orchestra of Europe. Beeld Hollandse Hoogte

Londen, 15 augustus 2014

Bernard Haitink heft zwijgend zijn armen. De lippen plooien zich tot een gekwelde glimlach. Stel, zo luidde de vraag, hij loopt tijdens zijn jubileumconcert in Amsterdam de directie van het Koninklijk Concertgebouworkest tegen het lijf. Wat antwoordt hij als men hem uitnodigt voor een verzoenend gesprek? Ligt er wat hem betreft een blokkade?

Met een zachte plof landen Haitinks handen op de eettafel van zijn Londense appartement. Na een pauze: 'Ik wil er niets over kwijt. Het moet geen ouwewijvengekijf worden.'

Morgen viert Bernard Haitink (85), de wereldvorst onder de dirigerende senioren, dat hij zestig jaar in het vak zit. Hij doet dat met een concert in de Grote Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw. Elke milliseconde nagalm leerde hij er kennen, in 28 seizoenen als chef-dirigent van het Koninklijk Concertgebouworkest.

Maar uitgerekend die musici kijkt Haitink misschien nooit meer in de ogen. In maart meldde de maestro aan Het Parool dat hij zich 'haast vernederd' voelde door de directie. Bij de festiviteiten rond het 125-jarig jubileum had men hem 'totaal genegeerd'.

Al was dat bezijden de waarheid - in april 2013 gaf eredirigent Haitink een weergaloze lezing van Bruckners Achtste symfonie - de dirigent gooide de deur op slot. 'Emotioneel fijngevoelig' en 'niet voor het eerst' viel te lezen in commentaren.


Sindsdien leven Nederlandse muziekliefhebbers tussen hoop en vrees. Natuurlijk, Bernard Haitink zwaait door tot hij erbij neervalt. Maar het Concertgebouworkest vormt al jaren zijn enige muzikale band met het vaderland. Het zal toch niet zo wezen dat onze nationale trots nooit meer een Nederlands orkest dirigeert?

De redding komt misschien uit Hilversum. Het Radio Filharmonisch Orkest (RFO) is reuzetrots dat wereldster Haitink morgen komt vieren dat hij zes decennia geleden, in een kale omroepstudio, bij hen zijn eerste vlieguren maakte. De musici van toen zagen een blunderend, struikelend piepkuiken dat in een verbijsterend tempo naar het hoogste podium vloog.

Hoe dirigeerde Bernard Haitink toen de wereld hem nog niet kende? Waarom vertrok hij uit de studio? En vooral: welke list verzint het 'Radio Fil' om hem voor Nederland te behouden?


Typische houding van Haitink in 1988. Beeld anp

Hilversum, 19 juli 1954

Zijn naam staat verkeerd op het affiche. Met de hakken over de sloot is Bernard Johan Herman Haitink, roepnaam Herman, een matig getalenteerde vioolstudent, toegelaten tot de Internationale Dirigentencursus van de Nederlandse Radio Unie (NRU). Als 'Bernard Haitink' zwaait hij op 19 juli 1954 'Vorspiel' en 'Liebestod' uit Wagners opera Tristan und Isolde. Een dirigent wordt geboren.

'Ik keek als een konijn in het licht en weet nog dat ik dacht: ogen dicht, geef een opmaat. Ik was op het irritante af schuchter en onhandig.'

Wellicht stoort dat Willem van Otterloo. Zes weken tevoren, na het toelatingsexamen, heeft hij over kandidaat Haitink gezegd: 'Die pias hoef ik niet.' Ferdinand Leitner, de andere dirigent-docent, wil het wel met hem proberen. Paljas of niet, meent Leitner, Haitinks tempi zijn goed.

Hilversum, 22 juli 1955

Opnieuw is Bernard Haitink dirigeercursist. Hij sluit zijn trainingsweken af met het eerste deel van Bruckners Vierde symfonie. 'Na afloop komt Leitner naar me toe. Ik heb een plan met je, zegt hij. Ik kon assistent-dirigent worden in algemene dienst van de NRU. Zo is het begonnen.'

Haitink zwerft van Omroeporkest naar Radio Kamerorkest en Metropole Orkest. Een paar maanden later overlijdt Paul van Kempen, de chef van het Radio Filharmonisch. Haitink, 26 jaar, neemt zijn taken over. Per 1 december wordt hij vaste dirigent.

Den Haag, 10 juli 1956

Het Holland Festival. Voor het eerst in z'n bestaan musiceert het RFO buiten de Hilversumse studio. In het Haagse Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen klinkt muziek van Gluck, Ravel en Debussy. Plus een obscuur Requiem van de 19de-eeuwse Italiaan Luigi Cherubini. De kranten bezingen vooral het debuut van een dirigeertalent. 'Haitink, Hilversum's Hope, verovert Den Haag'. 'Hij had het gewoon', zou fluitist Adriaan Bonsel zich later herinneren. 'Die uitstraling was er meteen.'

Haitink: 'Ondanks mijn driftbuien waren veel orkestmusici verbazingwekkend sympathiek.'

Amsterdam, 7 november 1956

Ziekmelding bij het Concertgebouworkest: Carlo Maria Giulini, de aanstormende Italiaan, kan niet komen debuteren met het Requiem van Cherubini. Vanuit Amsterdam zwenkt de blik meteen naar Hilversum.

Bernard Haitink, een verlegen driftkop van 27 die pas een jaar professioneel dirigeert, draagt twee streepjes achter zijn naam. Eén: hij heeft het incourante stuk zojuist gedirigeerd in Den Haag. Twee: de Amsterdamse chef Eduard van Beinum heeft hem al een tijdje in de smiezen.

Haitink weigert, krijgt een charmebehandeling, stemt tegenstribbelend toe. Als hij voor zijn debuut de lange trap van de Grote Zaal afdaalt, hoort hij een vrouw smoezen: 'God, wat een baby!' De Sovjet-Unie is zojuist Boedapest binnengevallen, de avond verloopt zonder applaus. Invaller Haitink vindt het een zegen. 'Ik dacht: dan kunnen ze ook geen boe roepen.'

Bernard Haitink repeteert met het London Symphony Orchestra in de Barbican Hall, in 2004. Beeld Gautier Deblonde

Amsterdam, 1 september 1961

Steeds feller straalt Haitinks ster. Januari 1957: het Radio Filharmonisch Orkest promoveert hem tot chef. Buitenlandse orkesten beginnen naar hem te informeren. Vanuit Amsterdam haalt Eduard van Beinum de banden aan.

Wanneer Van Beinum in april 1959 tijdens een repetitie sterft, prijkt Haitinks naam algauw op het lijstje opvolgers. De bestuurders die zich bij hem melden, wimpelt hij af. Hoeveel ervaring heeft hij nou helemaal? Hij kan zijn radiovrienden toch niet in de steek laten?

Ten langen leste vertrekt Bernard Haitink toch naar Amsterdam. Op 1 september 1961 volgt hij Eduard van Beinum op. Zijn leeftijd: 32. Werkervaring: amper zes jaar. De prima donna's van het orkest vinden hem een nobody. Maar samen groeien dirigent en orkest gestaag naar wereldroem.

Londen, 16 augustus 2014

De rij begint bij Queen's Gate, slingert zich een mijl langs de gevels van Prince Consort Road en slaat dan links de hoek om naar de Royal Albert Hall. Zevenduizend muziekfans schuifelen gedisciplineerd binnen voor één man: Bernard Haitink. Hún Haitink, die sleutelfuncties heeft vervuld in het Engelse cultuurleven, zoals muziekdirecteur van het operahuis Covent Garden.

Het wordt zijn 86ste optreden in de BBC Proms. Hij dirigeert alvast het stuk waarmee hij morgen in het Concertgebouw jubileert: Mahlers Vierde symfonie. Het slotdeel, 'Das himmlische Leben', klinkt onthecht alsof de dirigent al half op een wolk zit.

'Ik heb niet veel tijd meer', zegt hij aan zijn Londense eettafel. 'Als orkesten me willen boeken, waarschuw ik: je kent m'n geboortedatum, ik kan niet garanderen dat ik over twee jaar nog in de buurt ben.

De dirigent sluit niet uit dat het Radio Filharmonisch Orkest zijn lifeline wordt met Nederland. 'Ik heb m'n carrière aan ze te danken. Het is een goed orkest, maar ik ken natuurlijk niemand meer.'

Via gastdirigent Haitink kan Hilversum aanhaken bij een select rijtje symfonische steden. Londen, Berlijn, Boston en Chicago. Warme gevoelens koestert hij ook voor het orkest van de Beierse Omroep in München. 'Nooit problemen bij het samenstellen van programma's.'

De laatste keer dat hij het Koninklijk Concertgebouworkest dirigeerde, het slot van Bruckner Acht stierf weg, had Haitink het merkwaardige gevoel: dit was het. Na afloop kwam een van de musici geëmotioneerd naar hem toe. 'Hij voelde precies hetzelfde.'

Bernard Haitink en het Radio Filharmonisch Orkest, 6/9, Concertgebouw, Amsterdam (live op Radio 4, 14.15 uur en op NPO Cultura). 7/9 wordt een portret uitgezonden, NPO2, 13.00 uur.

Morgen in Sir Edmund de bespreking van Haitinks biografie.

Snotaap Haitink


In 1935, hij is bijna 6, zit Bernard Haitink in Amsterdam-Zuid met zijn oor tegen de radio. 'Snotaap als ik was, ha!' Hij raakt bedwelmd door Bruckners Achtste symfonie. Eduard van Beinum dirigeert het Concertgebouworkest.

Op Palmzondag 1939 schuift Haitink aan bij de Matthäus-Passion onder Willem Mengelberg. Na de aria Erbarme dich ziet hij een vrouw met een zakdoek, diep in tranen. 'Hé, dacht ik, dat kan muziek dus ook.'

Vanaf zijn vaste plek naast het orgel observeert de jonge Haitink meesters als Klemperer, Monteux en Walter. Van Bruno Walter onthoudt hij de warmte. 'Van Beinum had juist een zilveren klank, heel bijzonder.' In het conservatoriumorkest speelt hij tweede viool. De dirigent, Felix Hupka, wil hem niet helpen. 'Dirigeerles? Hij dacht niet dat ik talent had.' Een jaar later stapt Hupka alsnog van de bok. Haitink wou toch dirigeren? 'Nou, ga d'r maar staan.'

Haitink autoriseert

Als een broedse kip op het ei. Zo zat de Arnhemse dirigentenkenner Niek Nelissen de afgelopen maanden op het manuscript van Als je het een beroep kunt noemen. Het boek vormt de weerslag van 35 uur praten met Bernard Haitink. Koste wat kost wilde Nelissen het lot voorkomen dat de Haitinkbiografen Emile Wennekes en Jan Bank in 2006 trof. Op een ontijdig moment trok de dirigent zijn medewerking in aan hun boek De klank als handschrift. Afgelopen dinsdag haalde Nelissen opgelucht adem. Met een lach nam Bernard Haitink het eerste exemplaar in ontvangst. Uitgeverij THOTH belooft dat de dirigent 'vrijmoedig' omkijkt naar hoogtepunten en minder prettige momenten in zijn carrière.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden