Dictator die nazi’s steunde wellicht ‘grootste Roemeen’

Televisiekijkende Roemenen zouden wel eens ex-dictator Ion Antonescu kunnen kiezen tot grootste landgenoot aller tijden. Zijn wandaden als bondgenoot van de nazi’s zijn amper bekend....

Documentaires over historische figuren zijn zelden goed voor hoge kijkcijfers. De BBC kwam een paar jaar geleden met een formule om de geschiedenis aantrekkelijk te maken voor een groot televisiepubliek: de verkiezing van de grootste Brit aller tijden.

Tal van landen kopieerden het initiatief. Overal waren het succesvolle evenementen. Althans: wat betreft de kijkcijfers. De winnaars waren niet zelden controversieel. De Nederlandse competitie, gewonnen door Pim Fortuyn, was daar een voorbeeld van. De Roemeense publieke televisiezender, TVR, organiseert nu een verkiezing van de grootste Roemeen aller tijden. In oktober wordt de winnaar bekendgemaakt. Maar terwijl de spanning stijgt, groeit ook de bezorgdheid dat de winnaar een internationaal schandaal zal veroorzaken.

Een probleem bij de verkiezing van de grootste Roemeen is dat kennis over de fascistische dictatuur in de jaren 1940-1944, noch die over de communistische dictatuur die erop volgde wijd verbreid is. Betrouwbare boeken kwamen na 1989 op de markt – juist toen commerciële televisie, internet en winkelcentra de massa’s in hun greep kregen en de mensen minder gingen lezen.

Wie een paar miljoen tv-kijkers de grootste Roemeen aller tijden laat kiezen, vraagt om moeilijkheden. Het begon al met de samenstelling van de tophonderd. Daarin was het vergeefs zoeken naar de namen van Doina Cornea, de enige echte dissidente die Roemenië ooit had, de invloedrijke filosoof Gabriel Liicieanu of de legendarische joods-Roemeense toneelschrijver Mihail Sebastian. Eugène Ionesco, de uitvinder van het absurdistische theater en een der beroemdste Roemenen ter wereld, eindigde op nummer 73 – ver achter de doorgaans schaars geklede televisiediva Andreea Marin.

De in 1989 geëxecuteerde communistische leider Nicolae Ceau¿sescu bleef net buiten de toptien. Dat heeft kwaad bloed gezet bij de veelal verarmde bejaarden die zijn ‘tv-electoraat’ vormen. De TVR manipuleert de lijst, zeggen zij. Dat lijkt, getuige een uiterst controversiële toptien-notering, niet het geval.

De toptien is deels een weerspiegeling van de tijd dat de mensen nog wel boeken lazen en het geschiedenisonderwijs zwaar en serieus was, de laatste decennia van het communisme. De verrichtingen van vijftiende- en zestiende-eeuwse vorsten als Stefan de Grote en Michaël de Snelle werden er bij miljoenen ingestampt. Anno 2006 staan beiden in de toptien.

Drie finalisten genieten ook buiten de Roemeense landsgrenzen bekendheid. Turnster Nadia Comaneci, de heldin van de Olympische Spelen van 1976, beeldhouwer Constantin Brancusi, wellicht de grootste plastisch kunstenaar van de twintigste eeuw, en Mircea Eliade, auteur van een groot wetenschappelijk oeuvre over de wereldreligies, naast vele literaire werken.

Het probleem is de finalist die, althans in alfabetische volgorde, bovenaan staat: maarschalk Ion Antonescu, militair dictator tussen 1940 en 1944. Ion Antonescu: de man die het Roemeense leger aan de zijde van nazi-Duitsland tegen de Sovjet-Unie liet vechten. Precies zestig jaar geleden werd hij door de communisten geëxecuteerd.

Antonescu was geen overtuigd nazi. Van huis uit was hij geen antisemiet, voor de oorlog was hij pro-Brits geweest. Zijn keuze voor nazi-Duitsland noemde hij ‘strategisch’. Tijdens zijn berechting in mei 1946 verklaarde hij talloze antisemitische orders van Hitler naast zich te hebben neergelegd. Honderdduizenden Roemeense joden, vooral uit Boekarest en omstreken, hadden volgens hem hun leven aan hem te danken.

Er zijn echter nogal wat argumenten om Antonescu geen ‘grote Roemeen’ te noemen. Tijdens zijn regime werden honderdduizenden joden uit Moldavië en Bukovina getransporteerd naar door het Roemeense leger beheerde hongerkampen in Trans-Dnjestrië; slechts een minderheid van hen was in 1944 nog in leven. Door Antonescu’s toedoen werden tienduizenden Roemeense jongens kanonnenvlees. In augustus 1944 kwam Antonescu ten val en sloot Roemenië zich aan bij de geallieerden. Bij hun intocht in Roemenië namen de Russen echter meedogenloos wraak.

Het is precies die strijd tegen de Sovjet-Unie die Antonescu, naar het zich laat aanzien, in de toptien heeft doen belanden. De communisten zwegen zijn persoon en zijn aandeel in de holocaust decennialang goeddeels dood. De maarschalk werd daardoor een soort antibolsjewistische cultfiguur.

En dat bleef hij. Wel kreeg het grote publiek steeds de media-schandalen mee als een of ander nationalistisch burgemeestertje een straat naar Antonescu wilde vernoemen of een standbeeld voor hem wilde oprichten. Onder Europese of Amerikaanse druk stak Boekarest daar dan een stokje voor. Het maakte Antonescu des te geliefder bij een bepaald publiek dat er graag ‘recalcitrante’ historische opvattingen op nahoudt.

Een reeks Roemeense historici heeft de verkiezing van de grootste Roemeen veroordeeld met de zelfde argumentatie die West-Europese collega’s eerder aanvoerden. Je kunt geen appels met peren vergelijken. En als je de mensen per se een keuze wil laten maken uit historische figuren, moet je je er toch eerst van verzekeren dat ze enigszins betrouwbaar over deze mensen zijn geïnformeerd. ‘Laten we hopen dat Nadia Comaneci het net zo goed doet als op de Olympische Spelen van 1976’, aldus één van de critici. ‘En dat deze historische hitparade eenmalig is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden