InterviewOeke Hoogendijk

Dichter bij Rembrandt dan filmmaker Oeke Hoogendijk komt een sterveling niet

Liefde, jaloezie, hebzucht, haat: regisseur Oeke Hoogendijk wil met de docu Mijn Rembrandt laten zien hoe Rembrandts werk het beste én slechtste in mensen naar boven haalt.

Het bediscussieerde Portret van een jonge man wordt onderzocht en schoongemaakt. Beeld filmstill

Toen regisseur Oeke Hoogendijk logeerde in het kasteel van Richard Scott, de Schotse hertog van Buccleuch en een van de hoofdpersonen in haar documentaire Mijn Rembrandt, passeerde ze elke dag Rembrandts Lezende oude vrouw, op weg naar de ontbijtzaal. En elke dag weer stond ze automatisch stil bij het schilderij uit 1655. ‘Dan moest ik even een buiging maken. Ik vond het onbeleefd om haar zo voorbij te lopen.’

Het schilderij is niet zo’n portret dat je met de ogen volgt. Integendeel, de vrouw die Rembrandt in de 17de eeuw schilderde, merkt de toeschouwer niet eens op, zo verdiept is ze in haar boek waaruit licht lijkt te stralen. Toch is ze, zoals de hertog haar bijna verliefd omschrijft, ‘de sterkste aanwezigheid’ in dat kasteel vol kunst.

Een mens kan intens van een Rembrandt houden. In de documentaire Mijn Rembrandt portretteert Hoogendijk verschillende personages die een hartstochtelijke passie hebben voor een of meerdere schilderijen van de Hollandse meester. Ze hebben er een, zoals de hertog. Ze willen er zoveel mogelijk, zoals de Amerikaanse kunstverzamelaar Thomas Kaplan. Ze denken een nieuwe te ontdekken, zoals kunsthandelaar Jan Six. Of ze willen twee topstukken aanschaffen, zoals Rijksmuseum-directeuren Wim Pijbes en Taco Dibbits. ‘In mijn film is Rembrandt eigenlijk een spiegel van alle kanten van de mens; zijn werk roept liefde en vriendschap op, hebzucht, ambitie, en misschien ook jaloezie.’

Jan Six X voor het portret dat van zijn voorvader Jan Six I werd gemaakt. Beeld filmstill

Oeke en het Rijks

In eerste instantie had Oeke Hoogendijk zelf nog gezegd: nee, het filmen van de verbouwing van een museum is saai. Toch besloot ze de klus aan te nemen en Het Nieuwe Rijksmuseum werd haar magnum opus: tien jaar lang volgde ze het wel en wee in en rondom het museum.

Toch is ze nog steeds niet klaar met het Rijksmuseum. Eerder maakte ze de documentaire Marten en Oopjen: portret van een huwelijk en ook in Mijn Rembrandt speelt het museum een prominente rol. ‘Ik maak nog veel meer films maar dit kleeft aan me’, erkent Hoogendijk. Ze is ook een beetje ‘de huisfilmer’ geworden - ze is alweer bezig met een nieuwe film. ‘De Nachtwacht wordt gerestaureerd. Ja, denk ik dan, als iemand dat gaat filmen, moet ik dat toch zeker zijn.’  

Oeke Hoogendijk.Beeld Annaleen Louwes

Zo werkt dat in de films van Hoogendijk. Vraag haar een documentaire te maken over, bijvoorbeeld, de verbouwing van het Rijksmuseum en het resultaat, Het nieuwe Rijksmuseum, is een vierdelige bureaucratische thriller waarin ze feilloos de Nederlandse polderende volksaard neerzet. ‘Ik film documentair, maar gebruik het materiaal als een speelfilm, met personages en een verhaallijn met plotwendingen. Met Mijn Rembrandt wilde ik een kunstthriller maken. Meestal zijn films over Rembrandt voorspelbaar: geboren in Leiden, zoon van een molenaar, de hele biografie. Maar ik dacht: het moet toch Da Vinci Code-achtig spannend kunnen zijn? Want in die kunstwereld gaat het om veel geld en de belangen zijn groot.’

Dat blijkt in Mijn Rembrandt. Hoogendijk toont het politieke steekspel tussen de Nederlandse en Franse regering bij de aankoop van de schilderijen van Marten en Oopjen vanuit het perspectief van een geïrriteerde Pijbes en de zachtaardige, mediaschuwe verkoper, de Franse baron Eric de Rothschild. 

Taco Dibbits, nu de directeur van het Rijksmuseum, bij de presentatie van de portretten van Marten en Oopjen. Beeld filmstill

Het spannendst is de verhaallijn rondom Six, die overtuigd blijft dat een door hem gekocht schilderij een echte Rembrandt is, ook als deskundigen hem niet direct gelijk geven. Hij belandt bovendien in een ingewikkeld conflict als hij wordt beschuldigd van vals spel door een collega-kunsthandelaar. ‘Dat stond natuurlijk allemaal niet in mijn scenario’, zegt Hoogendijk die de verwikkelingen jarenlang volgde. ‘Maar ik vind dat het allerleukste aan filmen: het avontuur houdt me op de been.’ 

Dat de geïnformeerde kijker de afloop wél al kent, maakt voor de film niet uit. ‘Of het wel of geen Rembrandt is, doet er voor het verhaal niet toe. Wat ik laat zien zijn de menselijke processen en je leert mensen het beste kennen als ze het moeilijk hebben.’

Filmrecensent Pauline Kleijer beloonde de film Mijn Rembrandt met vier sterren ★★★★☆. Lees hier de filmrecensie

Voor de kunstliefhebber is het soms best even slikken bij Mijn Rembrandt. Six vervoert een schilderij op de fiets, de film eindigt ermee dat de Schotse hertog naast een knapperend haardvuur zit, met dat fenomenale schilderij van de lezende oude vrouw erboven. Verzamelaar Kaplan erkent dat hij zijn eerste Rembrandt een kus heeft gegeven. Hoogendijk: ‘Hij heeft dan Studie van een oude vrouw in een witte dop gekocht. ‘Het besef dat ik haar bezit, dat ik het recht heb haar aan te raken, de verf te voelen...’, zegt hij dan, lekker vet op zijn Amerikaans. Dat maakt het zo tastbaar. Als hij van jóú is, die Rembrandt, mag je er inderdaad mee doen wat je wilt. Al wil je het als dienblad gebruiken. Hoewel dat moreel gezien natuurlijk niet kan.’

Dat soort momenten zijn zo moeilijk , omdat de film zo aanstekelijk is in de liefde voor de schilder en zijn werk. ‘Het is de ontroering die Rembrandt weet op te roepen’, zegt Hoogendijk, ‘met bijna impressionistische penseelstreken. Rembrandt probeerde de ziel van de geportretteerden te vangen, zonder ze te flatteren. Hij laat de mens in al zijn kwetsbaarheid zien. Soms hoor ik wel eens: De Nachtwacht is helemaal niet zo mooi. Het gaat om het principe: hij vangt in dat schilderij het moment vóórdat ze gaan poseren. Dat is natuurlijk een geniaal inzicht, precies wat wij als documentairemakers ook proberen. Je wilt ontregelen; het echte leven betrappen.’

Dat ze zo levensecht is, is precies wat haar ontroert aan de lezende oude vrouw. Toen Hoogendijk haar voor het eerst zag, tijdens de tentoonstelling Late Rembrandt in 2015, sloeg ze echt steil achterover. ‘Het is zo’n serene, fijne persoonlijkheid. Dat je door een schilderij tot tranen toe kunt worden geroerd, had ik nog niet meegemaakt.’

De hertog leende het schilderij het afgelopen jaar opnieuw uit, voor de tentoonstelling Rembrandt-Velázquez. Is Hoogendijk haar toen weer even gaan groeten, in het Rijks? ‘Bij de hertog zag ik haar dagelijks, in mijn eentje. Dus nee, natuurlijk ben ik niet meer gaan kijken. Zo dichtbij kom ik nooit meer.’

Meer over Mijn Rembrandt

Portret van een kunstrelletje

Niet één, maar twee Rembrandts heeft Jan Six ontdekt, zo maakt hij vorig jaar bekend in de Volkskrant. Later stelde medekunsthandelaar Sander Bijl in NRC dat Six hem heeft bedrogen bij de aankoop van Portret van een jonge manWat is er precies gebeurd?

Twijfels over de docu

De documentaire Mijn Rembrandt laat mooi de hartstocht van kunstverzamelaars zien, maar roept ook vragen op. Volkskrant-redacteur Michiel Kruijt bekeek de film op Idfa en zette zijn grootste twijfels op een rij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden