'Dichter bij hem kun je niet komen'

In de VS ontdekt: de bijbel van Bach, vol met aantekeningen. Wereldnieuws dat nu pas, vele jaren later, een kans krijgt dankzij een kleine Friese uitgeverij. Hoe zit dat?

null Beeld Martyn F. Overweel
Beeld Martyn F. Overweel

Wie in het najaar het stadje Frankenmuth in de Amerikaanse staat Michigan bezoekt, moet niet gek opkijken als hij tussen de lederhosen en hoempaorkesten belandt. De inwoners, nazaten van Zuid-Duitse immigranten, koesteren hun verleden. Het stadswapen toont het blauwwitte ruitmotief van Beieren, het jaarlijkse Oktoberfest biedt Löwenbrau, weisswurst en serveersters met vlechten, alles naar Münchens recept. Een namaak-alpenchalet herbergt een nationale bezienswaardigheid: de grootste kerstwinkel ter wereld.

Frankenmuth, lokaal bekend als Little Bavaria, heeft nog iets anders om trots op te zijn. Het is de vindplaats van de zogeheten Calov-bijbel, een uitgave uit 1682 in drie banden van de Heilige Schrift, die Maarten Luthers vertaling van het Oude en Nieuwe Testament combineert met uitvoerige commentaren van de theoloog Abraham Calov.

Er zijn meer exemplaren bewaard gebleven van de Calov-bijbel, maar het Frankenmuthse exemplaar heeft een kapitaal extra: het stond ooit op de plank bij Johann Sebastian Bach - het enige boek uit zijn bibliotheek dat is teruggevonden. En nog kapitaler: de drie delen staan vol aantekeningen in zijn handschrift.

Handtekening van de componist

Bachs Calov-bijbel werd in 1934 ontdekt door de Amerikaanse predikant Christian Riedel, die bij een bezoek aan de boerderij van zijn bejaarde neef Leonard Reichle in diens oude familiebijbel bladerde - en er tot zijn ongeloof de handtekening van de componist in zag staan.

Riedel nam contact op met de in Bach doorknede kerkhistoricus Hans Preuss in Erlangen (bekend van de wapenspreuk 'Bach is Luther'), die - even verbouwereerd - de authenticiteit van het handschrift kon bevestigen.

Hoe was dit kostbare Bach-item in een boerderij in Noord-Amerika beland? Reichle kon het slechts ten dele ophelderen. Volgens hem was de bijbel al sinds het begin van de 19de eeuw in het bezit van zijn familie. Reichles vader, een immigrant uit het Beierse Roßtal, zou de drie banden rond 1830 in een antiquariaat in Philadelphia op de kop hebben getikt. Niemand in de familie had zich sindsdien gerealiseerd wat ze in huis hadden.

Reichle kreeg het advies de Calov-bijbel aan Duitsland te retourneren, maar zo lang de goddeloze Adolf Hitler daar aan de macht was piekerde de eigenaar er niet over. In 1938 schonk hij de banden aan de Concordia Seminary Library, een lutheraans instituut in St. Louis, dat ze in de kluis stopte - en ze vervolgens vergat. In het tumult van de Tweede Wereldoorlog (waarin Bach-apostel Preuss zich enthousiast achter Hitler schaarde) raakte het potentiële wereldnieuws nog verder uit zicht.

Pas nu, een kleine eeuwigheid na de ontdekking, krijgt het wereldnieuws alsnog een kans - nota bene dankzij een volhardende uitgeverij in Franeker.

Dat zit zo.

Die Heilige Bibel nach S. Herrn D. Martini Lutheri (alias Bachs Calov-bijbel)
Drie banden, plus een deel commentaar; 4.355 pagina's; 5.550 euro (bij voorintekening 4.800 euro).
Verschijnt medio 2017.
bachbijbel.nl

Een pagina uit de facsimile van de Calov-bijbel van Bach. Beeld
Een pagina uit de facsimile van de Calov-bijbel van Bach.Beeld

Lezen wat Bach schreef

Zo'n twintig jaar geleden las uitgever Dingeman van Wijnen in het boek J.S. Bach and Scripture voor het eerst over het bestaan van Bachs Calov-bijbel. 'Ik dacht toen al meteen: zou het niet geweldig zijn om een fotografische herdruk van die bijbel te maken? Het idee dat je kunt lezen wat Bach heeft geschreven, notities die voor niemands ogen bestemd waren, alleen voor hemzelf, in zijn handschrift... dichter bij hem kun je niet komen.'

Van Wijnen nam contact op met St. Louis, legde zijn plannen schriftelijk voor aan de bibliothecaris van het Concordia Seminary, vloog daarna naar Missouri om een en ander persoonlijk toe te lichten, en kreeg uiteindelijk de verlangde toestemming. De integrale fotografische herdruk (facsimile) van de Calov-bijbel, een complexe onderneming die de kennis en kunde van een groot aantal specialisten vraagt, werd vanuit Franeker op gang gebracht en gecoördineerd.

Dat juist een kleine Friese onderneming de wereldrechten voor dit reuzenproject verwierf, is minder vreemd dan het misschien lijkt. Van Wijnen is gespecialiseerd in geschiedenis en theologie, en is vanouds ook internationaal georiënteerd. Al sinds 1991 zijn er hartelijke banden met de Britse historicus Jonathan Israel, wiens monumentale studie Radicale verlichting dankzij Van Wijnen een begrip werd in Nederland.

Niet minder belangrijk: de uitgeverij heeft ruime ervaring in de productie en verkoop van bijzondere facsimile's, met uitschieters als Copernicus' De Revolutionibus (1543), de Gutenberg-bijbel (1452) en het schitterend geïllustreerde Grimani-brevier (1510-1520), exclusieve edities waar bedragen tot 22 duizend euro voor moeten worden betaald.

Een pagina uit de facsimile van de Calov-bijbel van Bach. Beeld
Een pagina uit de facsimile van de Calov-bijbel van Bach.Beeld

Vijfhonderd exemplaren

De heruitgave van Bachs Calov-bijbel - officieel: Die Heilige Bibel nach S. Herrn D. Martini Lutheri - beslaat ruim vierduizend pagina's en gaat 5.500 euro kosten. De promotiebrochure bevat warme aanbevelingen van grote namen in de Bach-kunde: Ton Koopman, Jos van Veldhoven, Christoph Wolff, Masaaki Suzuki, Nikolaus Harnoncourt ('Mijn beste wensen voor dit schone project').

Van Wijnen kent de markt; hoe schat hij de verkoopmogelijkheden in? 'Dat blijft moeilijk te voorspellen. We houden de oplage aan de voorzichtige kant; vijfhonderd exemplaren. Gelukkig hebben we al zo'n vijftig à zestig bestellingen binnen, waaronder ruim twintig uit Japan.'

Dat de productie trager verloopt dan gepland (oorspronkelijk zou de heruitgave in 2014 verschijnen) is volgens Van Wijnen bij een onderneming als deze haast onvermijdelijk. 'Het is een lang traject waarin je ook doodlopende wegen bewandelt. Om te beginnen: hoe vind je de drukker en binder die dit technisch aankunnen? We zijn eerst in zee gegaan met een gespecialiseerde facsimile-uitgever in Luzern die samenwerkt met een drukker in Graz. Maar die stelde als voorwaarde dat de bijbel naar Zwitserland zou komen, en dat wilden ze in St. Louis niet, in geen geval alle banden tegelijk.'

Uiteindelijk vond Van Wijnen de oplossing: de ruim vierduizend bijbelpagina's worden stuk voor stuk in de bibliotheek in St. Louis gefotografeerd, daarna worden ze in maximale resolutie overgeseind naar drukkerij Bernardinum in Polen, die de beelden verder bewerkt en gereed maakt. 'De Poolse drukkers zijn zeer toegewijd, maar de communicatie blijft lastig, door de taal en de afstand. Je stuit op complicaties, en voor je het weet is er weer een jaar voorbij.'

Een pagina uit de facsimile van de Calov-bijbel van Bach. Beeld
Een pagina uit de facsimile van de Calov-bijbel van Bach.Beeld

Bachs spiritualiteit

Devotie en muziek vormen bij Bach zo'n hecht geheel dat zijn oeuvre een 'muzikale uitdrukking van de Reformatie' is genoemd. Toch bestaat er geen consensus over Bachs spiritualiteit. Getuigen zijn vrome cantates en passies van een diep doorleefd geloof, of is er sprake van vakwerk van een niet te doorgronden genie, voor wie kerkmuziek nu eenmaal zijn broodwinning was?

Voor een beter begrip van Bachs leven en werk zijn de aantekeningen in zijn privébijbel van cruciaal belang. Niet voor niets noemt de Nederlandse Bach-kenner en hoogleraar musicologie Albert Clement de Calov-commentaren 'de belangrijkste Bach-vondst uit de 20ste eeuw'. Onder Clements leiding heeft een team specialisten van onder andere het Duitse Bach-Archiv en de American Bach Society de afgelopen jaren alle opmerkingen, onderstrepingen en toevoegingen - 348 in totaal - in kaart gebracht.

Ze worden getranscribeerd en toegelicht in een apart deel met commentaren dat de facsimile completeert. De soms moeilijk te ontcijferen aantekeningen zeggen veel over hoe de componist zijn geloof beleefde, en laten zien hoe serieus hij Luthers schriftvertaling bestudeerde. Bij Genesis 3:7 ('toen werden hun beider oogen geopend, en zij zagen dat zij naakt waren'), een sleutelvers over de erfzonde, citeert Abraham Calov uit commentaren van Luther, die hij met één zin inkort. Bach is die omissie niet ontgaan: de geschrapte woorden krabbelt hij er in de marge bij.

Veelzeggend is ook zijn opmerking bij 2 Kronieken 5:12, een vers waarin sprake is van 'honderd en twintig priesteren, trompettende met trompetten'. In de marge noteert Bach: 'Bey einer andächtigen Musique ist allezeit Gott mit seiner Gnaden gegen wart' ('bij een eerbiedige muziek is God steeds met zijn genade aanwezig'). En bij 1 Kronieken 25 staat in zijn kriebelige handschrift: 'Dit hoofdstuk is het ware fundament van alle God welgevallige kerkmuziek.'

Opvliegend karakter

Dingeman van Wijnen ziet trekken van Bachs persoonlijkheid terug in de notities. 'We weten dat Bach een opvliegend karakter had. Hij kon woedend zijn op zijn meerderen, als er in zijn ogen sprake was van onrecht. En dan zie je dat hij passages onderstreept die gaan over de omgang met macht. Onrecht moet je geduldig dragen, wreek je niet, daar zet hij een streep bij. Ontroerend, vind ik.'

Er valt nog genoeg op te helderen. Wat betekenen de grote rode hanepoten onder Calovs portret, voor in het boek: wat staat daar precies, van wie is het handschrift en uit welke eeuw dateert het? Is er meer bekend over het antiquariaat in Philadelphia? Waarschijnlijk is de bijbel daar door een pas aangekomen Duitse immigrant te koop aangeboden. Waren meer boeken uit Bachs nalatenschap bij de transactie betrokken? En zo ja: zijn die nog te traceren?

Albert Clement belooft dat er vragen beantwoord zullen worden. Bij het onderzoek is zelfs 'een tamelijk opzienbarend, tot dusver niet in de literatuur vermeld spoor gevonden'. Tergend genoeg: wat dat spoor behelst, horen we pas bij de officiële presentatie van de facsimile, nu medio 2017 voorzien in het Bach-Archiv te Leipzig. 'We hebben onderling afgesproken hiermee pas bij de presentatie naar buiten te treden' zegt Clement, 'dus daar moet ik mij aan houden.'

Tachtig jaar na het mirakel van Frankenmuth past hier Bachs aansporing uit de Matthäus Passion (aria 41): 'Geduld, Geduld!'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden