Opnieuw RelevantKatherine Johnson (1918 - 2020)

Deze zwarte vrouwen hielpen NASA getallen te kraken

Katherine Johnson in 1966.Beeld NASA

Katherine Johnson  is op 24 februari 2020 op 101-jarige leeftijd overleden. Zij was een van de vrouwen die eind jaren vijftig ingewikkelde berekeningen maakten bij NASA — en aan wie de film Hidden Figures in 2017 een ode bracht. Wie waren deze vrouwen in werkelijkheid?

Vanuit hedendaags perspectief is het misschien iets om je schouders over op te halen, maar de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA had eind jaren vijftig al grote aantallen vrouwen in dienst. Niet om schoon te maken of om hamburgers te bakken in de bedrijfskantine, deze vrouwen bezetten poleposition in de race met Rusland wie als eerste een mens in de ruimte zou brengen. Computers werden deze vrouwen genoemd, rekenaars. Ze waren wiskundige genieën die met de hand de banen berekenden die de eerste bemande ruimtecapsules moesten maken. Echte computers moesten nog aan hun opmars beginnen.

Onderdeel van Amerikaanse geschiedenis

Nog verbazingwekkender is dat veel van deze vrouwelijke computers zwart waren. In een tijd waarin Amerika nog grotendeels gesegregeerd was - Rosa Parks had nog maar kort geleden geweigerd haar stoel in de bus op te geven voor een witte passagier - had NASA niet alleen vrouwen in dienst, de ruimtevaartorganisatie had zwarte vrouwen die meewerkten aan het United States space program.

Het is een opmerkelijk onderdeel van de Amerikaanse geschiedenis dat lange tijd onderbelicht is gebleven. Vorig jaar verscheen er een boek over: Hidden Figures door Margot Lee Shetterly. Kort op de publicatie volgde de verfilming, met dezelfde titel, die donderdag in Nederland in première gaat.

De film draait om Mary Jackson, Katherine Johnson en Dorothy Vaughan. Zwarte vrouwen die op Langley Memorial Aeronautical Laboratory in Virginia dag in dag uit getallen zaten te kraken om NASA te helpen de achterstand op de Russen in te lopen. De Russen hadden inmiddels al een man de ruimte in geschoten, terwijl de Amerikanen nog in de ontwerpfase zaten. Jackson, Johnson, Vaughan en talloze andere 'computers' werkten koortsachtig aan de berekeningen van de baan die ruimtecapsule Freedom 7 binnenkort zou maken, met aan boord Amerika's eerste astronaut Alan Shepard. Ze waren overigens niet de eersten. NASA - toen nog NACA, een 'adviescommissie' voor de ruimtevaart - huurde al sinds 1935 vrouwelijke computers in op Langley.

Dorothy Vaughn (uiterst links) met twee andere 'computers'.Beeld NASA

Recensie Hidden Figures ***

In de wrange scènes worden het racisme en het seksisme in het Amerika van de jaren vijftig goed zichtbaar. Een historische film over drie zwarte vrouwen bij NASA, met een vleugje Disney-sentiment.

Bedreigd door computer

In de film zitten zwarte en witte vrouwen begin jaren zestig nog in aparte kantoren en moeten ze gebruikmaken van eigen toiletten. Dat is historisch niet helemaal correct: segregatie in de ruimtevaartorganisatie werd, anders dan de film beschrijft, al in 1958 officieel beëindigd, toen NACA haar naam veranderde in NASA. De heroïsche scene waarin baas Al Harrison (Kevin Costner) een bord boven een toilet ('voor zwarte vrouwen') van de muur rost, is in historisch opzicht daarom niet helemaal spot on.

Hoewel segregatie dus 'al' eind jaren vijftig was beëindigd, zullen de zwarte vrouwen het op Langley niet makkelijk hebben gehad. Al was het maar doordat hun nog maar kort verworven positie alweer werd bedreigd door de opkomst van de 'echte' computer, een kantoorgrote IBM mainframe, die vele malen sneller kon rekenen dan de menselijke genieën.

De hypermoderne en storingsgevoelige IBM 7090 kon overigens niet alleen bij de vrouwen op weinig sympathie rekenen. Ook astronauten waren sceptisch over de rekenkunsten van het apparaat. Zo eiste de eind vorig jaar overleden John Glenn dat Katherine Johnson de berekeningen van de computer met de hand zou nalopen, voor hij zijn vlucht rond de aarde wilde maken.

Mary Jackson bij NASA in de jaren zestig.Beeld Nasa

Deze anekdote is waargebeurd, blijkt uit de NASA-archieven. Maar dat Glenn zijn verzoek enkele minuten voor de lancering deed, klopt niet. In werkelijkheid vergden Johnsons berekeningen drie dagen, en niet de 25 seconden die ze er in de film over doet, erkent regisseur Ted Melfi. Tegenover Collectspace.com, een website voor ruimtevaartgeschiedenis, benadrukt hij dat de film geen documentaire is. 'We hebben onszelf hier en daar kleine vrijheden gegund om het verhaal te dramatiseren, maar de crux blijft overeind.'

Er zijn meer zaken die historisch een beetje rammelen. Zo waren de drie zwarte hoofdpersonen geen vriendinnen. En de IBM 7090 stond niet in Langley, maar in het Goddard Space Flight Center in Maryland. Dat rondvliegende delen van de Mercury-capsule tijdens een windtunneltest tegen de ramen aan de zijkant van de tunnel spatten, is evenmin aannemelijk. De Mercedes-Benz w108 die op de parkeerplaats bij Langley staat, bestond in werkelijkheid pas jaren later.

Het zijn kleine historische imperfecties die aan het verhaal nauwelijks afbreuk doen. Zowel het boek als de film brengt een geschiedenis tot leven die tot nu toe grotendeels onbekend gebleven is, zeker onder het Amerikaanse publiek. Katherine Johnson, die later ook de baan berekende van maanmissie Apollo 11 en meewerkte aan het Spaceshuttleprogramma, ontving in 2015 de Presidential Medal of Freedom, de hoogste onderscheiding voor burgers, van toenmalig president Obama, vanwege haar verdiensten voor de ruimtevaart.

Dit alles leidde tot hernieuwde aandacht voor de heroïsche prestaties van een groep zwarte vrouwen, zonder wie het Amerikaanse ruimtevaartprogramma vermoedelijk een stuk minder snel van de grond gekomen was.

Hidden Lego Figures

Een van de hoofdpersonen uit de film Hidden Figures is sinds kort ook als Lego-poppetje verkrijgbaar. De speelgoedproducent heeft een vijftal figuurtjes uitgebracht als eerbetoon aan de 'Women of NASA'. Tweede van links is 'computer' Katherine Johnson.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden