Interview Dit maakt Bernard Haitink een topdirigent

Deze zes eigenschappen maken Bernard Haitink een topdirigent

Bernard Haitink Beeld AFP

Wat kenmerkt Bernard Haitink als dirigent? We vroegen het aan twee musici die hem goed kennen. Werner Herbers (78) speelde hobo onder Haitink vanaf 1970, toen Herbers (zelf ook dirigent) toetrad tot het Concertgebouworkest. Manoj Kamps (31) is een veelbelovend dirigent en bewonderaar van Haitink, bij wie hij ook een masterclass volgde. Dit zijn zes eigenschappen waarmee Haitink zich onderscheidt.

Gevoel voor structuur

Kamps: ‘Wat ik zo bijzonder vind aan Haitink, is dat hij zich altijd zo goed bewust is van de plaats van een bepaalde muzikale passage in het geheel. Alle overgangen die hij maakt, alle tempi, staan bij hem perfect in relatie tot elkaar.’

Herbers: ‘Zoals dirigent Ed Spanjaard eens zei: ‘Als er tien hoogtepunten in een symfonie zitten, zal Haitink nooit al bij het derde zijn kruit verschieten.’ Daar heeft Haitink inderdaad een geweldige intuïtie voor.’

Steengoede timing

Herbers: ‘Timing vind ik een sterk punt van hem. Hij maakt heel goede tempokeuzes. Maar ook in het opkomen en afgaan bij het applaus is zijn timing heel goed. Bij sommige dirigenten dacht ik weleens: wanneer beginnen we nou? Dan creëer je als dirigent juist de verkeerde spanning.’

Duidelijke slag

Kamps: ‘Haitink heeft een van de mooiste stoktechnieken die ik ken. Zijn baton is een penseel voor hem.’

Herbers: ‘Hij is technisch geen virtuoze dirigent. Hij heeft geen trucjes. Die zijn ook helemaal niet nodig. Haitink heeft een onijdele manier van slaan. Zijn opmaat (de tel die voor de eerste tel van een maat komt, red.) is altijd heel duidelijk.’

Efficiëntie

Kamps: ‘Hij is een ster in het reduceren. Hij geeft alleen aan wat nodig is. Hij doet bijna alles met zijn rechterhand (waarmee een dirigent het tempo aangeeft, red.). Soms haalt hij bijna ongemerkt zijn linkerhand erbij, als hij iets wil veranderen in de muzikale articulatie of de dynamiek, of juist een speler wil aanmoedigen. Elk gebaar is betekenisvol.’

Herbers: ‘In zijn vroege jaren dirigeerde hij nog veel jongehonderiger, wilder. Nu weet hij dat dat niet nodig is.’

Kamps: ‘Een orkestmusicus kijkt vooral naar zijn noten. Je kunt als dirigent het grootste deel van een stuk net zo goed een dansje doen, maar veel impact heeft dat niet, of je zit de musici in de weg. Haitink weet precies wanneer het orkest je nodig heeft, wanneer het uitmaakt of je iets doet. Hij maakt weinig grote gebaren, maar als hij ze maakt, hebben ze groots effect.’

Bernard Haitink in 1981. Beeld ANP

Partituurkennis

Herbers: ‘We speelden eens de Eerste symfonie van Mahler. In deel vier zit zo’n stuk met allemaal lange noten. Ik wisselde een maat te vroeg. Haitink dirigeerde uit zijn hoofd, maar keek me meteen aan: hier is het pas. Aan zoiets merk je hoe goed hij zijn partituren kent. Hij dirigeerde uit zíjn hoofd, niet uit de hoofden van de musici.’

Vertrouwen

Herbers: ‘Om dirigent te zijn, moet je een behoorlijk ego hebben. Bij Haitink manifesteert zich dat buiten het podium. Hij kan behoorlijk lastig zijn voor de pers, orkestdirecties en bobo’s. Wispelturig, lichtgeraakt. Maar op het podium krijg je nooit het idee dat er een egotripper staat. Hij is zo bescheiden in zijn eerbied voor de muziek, voor het genie dat die noten heeft geschreven. Hij denkt altijd: doe ik de partituur wel recht? Dat is een houding die ik zeer waardeer.’

Kamps: ‘Die ogen zijn ook zo veelzeggend. Het lijkt me heerlijk als je in het orkest zit om zo’n goedkeurende blik te krijgen.’

Herbers: ‘Bij mij kon hij de zenuwen niet wegnemen, hoor. Maar ik heb onder 135 dirigenten gespeeld, en Haitink is zonder meer een van de fijnste. Door dat vertrouwen dat hij uitstraalde, die bescheidenheid, maar ook zijn achting voor goede orkestmusici. Hij legde niets op, maar nodigde uit. Hij gaf iedereen het gevoel dat hij ertoe deed, luisterde naar je als je ideeën had en probeerde die te incorporeren. Je was geen marionet die aan een draadje hing.’

Bernard Haitink (links) en Oostenrijkse pianist Till Fellner (rechts), 2019. Beeld AFP

HIJ STOPT DUS TÓCH

Hij noemde het eerst een sabbatical, maar nu maakt de grootse maestro Bernard Haitink duidelijk dat hij stopt met dirigeren. Zaterdag staat hij voor het laatst in het Concertgebouw in Amsterdam. Met de Volkskrant blikt hij terug op 65 jaar op de bok. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden