Deze vinylfabriek begon communistisch, maar is nu wereldwijd marktleider

Hoempapa en Britse punk hebben de fabriek jarenlang overeind gehouden

Een vinylfabriek in het Tsjechische slaapdorp Lodenice, begonnen door de communisten in 1951, is uitgegroeid tot wereldwijd marktleider - 27 miljoen platen worden er dit jaar geperst.

Manuela Votipka, Tamara Vrosevic en een collega controleren de kwaliteit van een plaat. Foto Fabian Weiss

Tegen de tijd dat een vinylplaat van het nieuwe U2-album straks op een ouderwetse platenspeler belandt, is hij al door vele handen gegleden. De handen van de verkoper, die van de distributeur én de handen van de 59-jarige Eva Bartunková.

Iedere dag is ze te vinden in een loods in Lodenice, een dorp in Midden-Bohemen, een half uur rijden van de Tsjechische hoofdstad Praag. Dit is de thuisbasis van GZ Media, wereldwijd marktleider in de productie van vinyl. Bartunková staat er deze morgen een machine te bedienen die dikke plakken vinyl ter grootte van eierkoeken tot lp's perst. Het vasthouden van een lp wordt nooit meer zoals de allereerste keer, mijmert ze. 'Een wonder vond ik dat! Muziek uit zo'n plat ding - hoe was het mogelijk?'

Bartunková is een vrouw op sokken in sandalen. Ze komt uit de tijd van Elvis, lacht ze verlegen, toen half Tsjechoslowakije op clandestiene westerse hitjes stond te heupwiegen. Ze begon op haar veertiende als stagiair, controleerde een tijd lang dag in dag uit de geluidskwaliteit en verhuisde toen naar het persen. Van begin tot eind is het een delicaat proces.

Communisten

In 2017 mikt GZ Media op een productie van 27 miljoen platen, bijna een verdubbeling ten opzichte van drie jaar geleden. En dat terwijl iedereen kortgeleden nog stond te popelen om de langspeelplaat op de schroothoop van de geschiedenis te gooien. De lp leeft. Tijdens een wandeling door de loods van GZ kom je platen tegen van de Nigeriaanse zanger Fela Kuti en de Amerikaanse rapper Notorious B.I.G., maar ook van Michael Jackson en de speedmetal van Razor.

Het 1.800 inwoners tellende slaapdorp Lodenice wordt volledig door de vinylfabriek gedomineerd. 'De communistische machthebbers hadden eind jaren veertig grote plannen voor Lodenice', vertelt directeur Michal Sterba (39). 'Het moest een soort entertainmentdorp worden, inclusief filmstudio's.'

Eva Anyzova in de pershal. Foto Fabian Weiss

In 1951 rolde de eerste lp van de persen, een novum waarmee de communisten zonder het door te hebben bijdroegen aan hun eigen ondergang. Dansen op een lp of ondergronds concert van de psychedelische rockband The Plastic People of the Universe gold in Praag als een verzetsdaad. Protesten tegen de arrestatie van de Tsjechische band brachten toneelschrijver Václav Havel in contact met andere mensenrechtenactivisten en leidden zo tot het manifest Charta '77.

Jaren later, toen Havel de eerste president van het vrije Tsjechoslowakije was geworden, liet hij Frank Zappa (op wiens teksten de bandnaam van de Plastic People geïnspireerd is) invliegen en promoveerde hem in een oogwenk tot cultureel adviseur.

CEO Michal Sterba Foto Fabian Weiss

Punk en hoempapa

Met de lp leek het in die jaren gedaan. Bij GZ Media rolde er alleen nog lokale hoempapa van de persen en wat klassiek voor de Japanse markt. 'En de punkrockbandjes uit Engeland niet te vergeten', zegt Sterba. 'Dankzij hen hebben we het overleefd.' Zdenek Pelc, de toenmalige eigenaar, besloot ondanks de afname van de vraag door te gaan met vinyl. 'Hij was geen visionair hoor. Meer iemand met gevoel voor zaken.' Maar ook hij kon niet voorzien dat het warme geluid van vinyl een comeback zou gaan maken.

Sterba gaat voor naar een kamertje waar stevige drum & bass klinkt. Hier staat Vojta Roupa met zijn hippe baard aan het embryonale begin van het productieproces. Roupa zet digitale muziek over op een analoge staal- en koperplaat. De groeven kan hij nauwkeurig bekijken door een microscoop; de frequenties werkt hij bij via een mengpaneel. Hij en zijn collega's werken om de beurt 's nachts door. Een dienst duurt acht uur. 'Langer niet hoor. Als je deathmetal doet, ga je na een paar uur door de microscoop turen heel rare dingen zien.'

Nikkelbad

Verderop staan drie kerels met latex handschoenen de gloeiend hete schijven af te spoelen in een nikkelbad. Het koperen origineel wordt zo verveelvoudigd tot twintig dunne 'negatieven', een soort zilverkleurige matrijzen. Uit één matrijs kun je vervolgens duizend geperste lp's halen, legt Sterba uit. Voor de arbeiders is het goed oppassen. 'Je kunt je vingers aan de randjes openhalen.'

In de loods liggen hoge stapels albumhoezen klaar om in de laatste fase om het vinyl te worden geschoven. 'Zie je die hoezen daar?', vraagt Sterba terwijl hij zijn best doet om niet al te nerveus te klinken. 'Dat is het nieuwe album van U2. Geen foto's maken hoor. Hij komt pas op 1 december uit. We hebben een heel veiligheidsprotocol om te voorkomen dat hij uitlekt.'

De vinyl masterplaat wordt gewassen. Foto Fabian Weiss

De laatste stop is de sissende en stampende persmachine van Eva Bartunková. Ze houdt van haar baan, knikt ze. 'Maar mijn dochter gaat dit echt niet van mij overnemen. Het is veeleisend werk, de druk is hoog. Onder het communisme werkte ik acht uur per dag, nu soms wel twaalf uur. De jonge generatie wil geld verdienen zonder er iets voor te doen.'

Dan is ze weg. Achter haar wandelt een handjevol collega's naar buiten voor een sigaret.


Vinyl is niet het enige medium dat een comeback beleeft

Zou het niet heerlijk zijn om af en toe terug in de tijd te reizen? Om The Beatles door de grachten te zien varen, luisterend naar je Walkman te dansen op Toto of over een overwinning van Oranje op de voorpagina van de Volkskrant te lezen? Hier kan het.

Met de sluiting van de fotocassettefabriek in Enschede in 2008 leek het Polaroid tijdperk definitief voorbij. Maar tien oud-medewerkers weigerden zich daarbij neer te leggen. Nu bloeit de Polaroid weer, mede dankzij de digitalisering.

Na de herontdekking van vinyl maakt ook het cassettebandje een rentree. De geluidsdrager is vooral geliefd bij kleine, beginnende bands. 'Het maakt je zichtbaar.'