Beschouwing de jarenzeventigschool

Deze stichting zet zich in voor het behoud van de jarenzeventigschool

De Molenwiek in Haarlem. Beeld KorthTielens

Veel schoolgebouwen uit de jaren zeventig staan leeg of worden gesloopt. Doodzonde, vindt Stichting Mevrouw Meijer, die met de renovatie van de Haarlemse basisschool De Molenwiek laat zien hoe het ook kan.

De jarenzeventigschool, heel wat kinderen zijn er groot mee geworden. De blokkendoos van beton- of baksteen met kleurige kunststof dakranden en een bruin interieur; denk aan de (fictieve) basisschool De Klimop in de televisieserie De Luizenmoeder. De Klimop is exemplarisch voor de penibele situatie waarin dit gebouwtype verkeert. Tot 2016 was in dit pand – dat in werkelijkheid in Mijdrecht staat – de Twistvliedschool gevestigd. Sinds een scholenfusie staat het leeg. De gemeente is van plan het te slopen en er  woningen te bouwen.

Eeuwig zonde, vindt architectuurhistoricus Wilma Kempinga. Zonde van de geschiedenis en de herinneringen die in deze scholen besloten liggen, maar ook van de ruimtelijke kwaliteiten. Van dat laatste zijn de meeste scholen zich niet bewust. ‘We zijn bij dit soort gebouwen geneigd vooral te kijken naar wat er niet goed is’, zegt Kempinga. ‘Ze ogen gedateerd, zijn door het intensieve gebruik versleten en slecht geïsoleerd. Schoolbesturen zien sloop en nieuwbouw als de logische oplossing.’

Om te tonen dat er een geweldig alternatief is, namelijk renoveren, richtte Kempinga in 2009 samen met architect Tjeerd Wessel de Stichting Mevrouw Meijer op. Ze benadert scholen met (ver)bouwplannen om te helpen met ontwerpend onderzoek, waarvoor ze elke keer drie architecten vraagt die niet eerder een school hebben gebouwd. Zo wil ze frisse ideeën in de door spreadsheets gedomineerde scholenmarkt brengen. Ze laat ook steevast een kostenberekening maken, inclusief energieverbruik. Daaruit blijkt dat transformatie 10 tot 30 procent minder kost dan nieuwbouw. Scholen bepalen of en welk plan ze willen realiseren.

Wie is Mevrouw Meijer?

De stichting ontleent haar naam aan het kinderboek Mevrouw Meijer, de merel van Wolf Erlbruch uit 1997. Daarin maakt Mevrouw Meijer zich altijd grote zorgen om niks, totdat ze op een dag een jong mereltje in de moestuin vindt; vanaf dan heeft ze werkelijk iets om voor te zorgen. Ze voedt het vogeltje, geeft het vliegles, en slaat dan ook zelf haar vleugels uit. Wat scholen daarvan kunnen leren: verlies je niet in getob over onderwijshuisvesting, richt je op de essentie - het kind – en vlieg zo een goede en mooie school tegemoet.

Op deze manier hebben inmiddels 46 architecten een ontwerp gemaakt. Deze week is het eerste grote bouwproject voltooid: de renovatie en uitbreiding van basisschool De Molenwiek in Haarlem Schalkwijk, naar ontwerp van architectenbureau Korth Tielens. Wat is er zo goed aan dit gebouw, en hoe kun je dat benutten bij een renovatie?

Locatie

‘Scholen werden destijds meestal aan een groenvoorziening gebouwd’, zegt Kempinga, ‘met het idee dat leerlingen door de natuur van en naar school zouden lopen.’ Zo ligt De Molenwiek aan een park met waterpartij. ‘Als een school besluit om zo’n gebouw te slopen voor nieuwbouw, kun je uittekenen wat er gebeurt. Er komt een fusie van twee of drie scholen, waarop de gemeente een nieuwe locatie aan de rand van de stad aanwijst, om het oude terrein lucratief te herontwikkelen met woningen. Zo’n plek als deze krijg je nooit meer terug.’ ‘Maar dan moet je hem ook benutten’, vindt architect Gus Tielens. ‘De school was nu vooral gericht op de straat. Op een oude tekening uit 1975 van architect Wiek Röling zagen we dat hij een amfitheatertje aan het groen had willen bouwen. Het deed ons beseffen: we moeten iets met dat park doen; het ontwerp voor de waaiervormige aanbouw hebben we op die schets gebaseerd.’

Overmaat

In de jaren zeventig moest er snel, sober en doelmatig gebouwd worden, vandaar de keuze voor betonsteen en triplex. Maar op ruimte werd destijds niet bezuinigd. De Molenwiek heeft brede speelgangen en leslokalen met hoge plafonds en grote schuifdeuren, waardoor ruimten onderling gekoppeld kunnen worden. Die overmaat voelt prettig en maakt de school flexibel in gebruik; elke onderwijsvorm past erin. ‘Die maat krijg je met nieuwbouw niet terug, omdat de huidige normen minder vierkante meter per kind voorschrijven’, zegt Kempinga. Door ruimten dubbel te gebruiken – een gang kan bijvoorbeeld bij een lokaal getrokken worden – hebben de architecten vierkante meters vrijgemaakt in de vernieuwbouw. De ensuite-indeling met schuifdeuren en inbouwkasten is uit de oudbouw overgenomen.

Een oude gang in De Molewiek. Beeld KorthTielens
Een nieuwe gang in De Molewiek. Beeld KorthTielens

Licht en zicht

Een ander kenmerk van de Molenwiek, dat de architecten dankbaar hebben gekopieerd, is het royaal aanwezige daglicht en de sterke relatie tussen binnen en buiten. Het gelijkvloerse gebouw heeft veel (dak)ramen en een grote patio, die ingericht is met moestuintjes. ‘De zichtlijnen door de gangen waren dichtgeslibd door allerhande verbouwingen’, zegt Tielens. ‘De renovatie hebben we aangegrepen om deze terug te brengen en de routes door het gebouw te herstructureren.’ In de aanbouw, met lokalen die uitkijken op het park, is een tweede patio aan de (bestaande) aula gemaakt, geschikt voor buitenvoorstellingen en barbecues. Rond de twee patio’s kun je nu een ‘achtje’ door de school lopen.

Charmant

De een vindt jarenzeventigscholen ouderwets, de ander vindt de bruine tegels en triplex deuren geweldig retro. Architect Tielens noemt de seventiessfeer in De Molenwiek ‘charmant’. Ze besloot met soortgelijke materialen te werken: grijsgroen metselwerk voor de aanbouw, met accenten in een mokkakleurige geglazuurde baksteen en houten gevels voor de nieuwe patio. Wel wilde ze het bestaande donkergetinte interieur opfrissen. De betonstenen muren zijn wit gekeimd (de voegen blijven daarbij  zichtbaar), de bruine keramische tegels zijn vervangen door een lichte vloer, de schuifdeuren zijn zachtgroen geschilderd. ‘De warmte van de houten draagconstructie en kasten ervaar je nog steeds, maar de ruimte voelt rustiger. Chic.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden