Deze sopraan liet zich inspireren door de aubergine

Sopraan Claron McFadden liet zich voor haar nieuwe show inspireren door de aubergine, 'de ideale migrant'. In vijf landen ontfutselde ze de tijdens het koken inwoners liedjes. Met een licht melancholisch resultaat.

Sopraan Claron McFadden aan tafel Beeld Renate Beense

'Kijk eens hoe mooi de olie wordt opgezogen door die aubergine. Geweldig! Een aubergine is een soort spons: ze neemt de smaken aan van haar omgeving maar behoudt haar eigen karakter.' De aubergine in kwestie is in schijven gesneden, heeft een halfuur in zout water gedobberd en krijgt nu een badje van olijfolie. Zangeres Claron McFadden (56) kijkt aandachtig naar de groenteschijfjes en haalt ze vervolgens door een mengsel van meel en specerijen. Bulgaars recept, best lastig nog: 'De oven moet heel heet, maar hoe heet weet ik niet. Moeten we even uitproberen.'

De aubergine staat centraal in het nieuwe muziektheaterprogramma van de wereldberoemde Amerikaans-Nederlandse sopraan McFadden, dat vanavond zijn Nederlandse première beleeft in het Amsterdamse Ostadetheater. In Nachtschade: Aubergine combineert ze twee van haar passies, muziek en eten. Twee dingen, zegt ze, die alle culturen verbinden. 'We zijn in deze wereld te veel bezig met wat ons verdeelt.' In liederen, verhalen en filmbeelden neemt ze het publiek mee op reis door een aantal landen waar de aubergine op het menu staat. Met de culinaire geschiedenis zoekt ze een gemeenschappelijke basis van verschillende culturen.

Tekst gaat verder onder de foto.

Beeld Renate Beense

Het programma is de uitkomst van een reis door de vijf 'auberginelanden' Spanje, Marokko, Griekenland, Italië en Turkije, waar ze behalve een recept ook een lied ontfutselde aan haar plaatselijke gastvrouwen en -heren. Filmmaker Lisa Tahon reisde mee en maakte een uit de losse hand gefilmde roadmovie die is verwerkt in de voorstelling. Hoe kom je op het idee? 'Je moet inderdaad een soort kreukel in je hoofd hebben voor zoiets', zegt McFadden. In de keuken van een vriendin, Titia Hoeksema, vertelt de sopraan, die sinds 1982 in Nederland woont, over het project tijdens het bereiden van een auberginelunch. Korianderpoeder, chili, kurkuma en kaneel worden vermengd met bloem, reisverhalen afgewisseld met geconcentreerd proeven. 'Ik mis de little kick - er moet meer chili in.'

Het begon met de wens iets bijzonders te doen toen ze 50 werd. 'Iets met reizen, muziek en mediterraan eten.' Op bezoek bij de Joods-Jeminitische familie van een vriend in Israël ontwikkelde ze een band met diens moeder door samen te koken. 'We spraken elkaars taal niet, maar het bereiden van eten bleek een uitstekende manier om te communiceren.' Daarnaast was ze al jaren gefascineerd door haar eigen observatie dat mensen die samen aan tafel gaan, waar ook ter wereld, meestal een paar seconden stil zijn nadat ze hun eerste hap hebben genomen. 'Soms duurt het wel 10 seconden. Het is geen harde wetenschap hoor, maar je moet er maar eens op letten. Als de hele wereld tegelijk zou gaan eten, zou je dus een paar seconden wereldvrede hebben.'

Beeld Renate Beense

Verre Oosten

Met deze ingrediënten ging ze aan de slag. 'Aubergine is een van mijn favoriete groenten. Toen ik wat onderzoek deed, bleek ze niet in de Mediterranée maar in Zuidoost-Azië haar oorsprong te hebben. Het leek me spannend de migratieroute van de aubergine, een plant uit de nachtschadefamilie, terug te volgen naar haar herkomstgebied. Na deze productie hoop ik een tweede te maken, ook over de aubergine, vanuit het Verre Oosten.

'De aubergine is in feite de ideale migrant: zowel de plant als de gerechten die je ervan kunt maken voegen zich naar allerlei nieuwe omstandigheden, maar het blijft altijd aubergine. De groente is daarom een mooie metafoor voor transmigratie en integratie.' Vrienden en kennissen hielpen haar in contact te komen met families in mediterrane 'auberginelanden' en zo kwam ze bij gezinnen over de vloer die haar behalve een recept een lied cadeau deden. 'Ik vroeg ze mij een lied te leren dat ze zelf mooi vonden. Zingen schept een band, net als eten.'

Wanneer het eerste bakblik aubergine in de oven staat, zet ze een groene salade en vers brood op tafel. Ze leerde mediterrane groente eten nadat ze op 21-jarige leeftijd naar Nederland was gekomen voor haar zangstudie. McFadden groeide op met soulfood, Afro-Amerikaans eten uit de zuidelijke staten van de VS, het voedsel van een eenvoudig boerengezin dat het platteland had verruild voor de stad: migranten. In het kerkkoor van Rochester, haar woonplaats in de staat New York, viel het zangtalent van de jonge Claron op. Ze ging naar het plaatselijke conservatorium en later, met een beurs van de Rotary Foundation, naar het Sweelinck Conservatorium in Amsterdam.

Beeld Renate Beense

Eierplant

Arabische veroveraars brachten de aubergine in de Middeleeuwen vanuit Zuidoost-Azië mee naar Andalusië. Van daaruit verspreidde de groente zich over Europa. Via de Arabië-Spanjeroute kwamen meer groenten naar het Westen. De bloemkool vindt haar oorsprong in Syrië. In Nederland zijn vooral de paarse aubergines bekend, maar in toko's zijn ronde groen-witte exemplaren te koop die vroeger ook hier werden gekweekt. Vandaar de Engelse naam: eggplant.

Via het kerkkoor kwam ze indertijd in contact met Titia en haar Amerikaanse partner in Nederland. 'Ik was bleu en wist niks van de wereld. Gelukkig waren er mensen zoals zij die me hielpen voet aan de grond te krijgen.' De jonge sopraan zoog alle indrukken en leerstof gretig op - de parallel met een aubergine is niet toevallig - en ontwikkelde zich tot een van de meest veelzijdige zangeressen van deze tijd. Met haar klassiek geschoolde, aardse stem veroverde ze wereldwijd operapodia en concertzalen. Hedendaagse en oude muziek gaan haar even goed af. Soms maakt ze uitstapjes naar de jazz. Sinds enkele jaren is ze huisartiest bij het Belgische Muziektheater Transparant, bij wie ze Nachtschade: Aubergine maakte.

De gekruide aubergineplakken komen wat slapjes uit de oven. Te veel bloem? De oven niet heet genoeg? Koken is trial and error, zegt ze opgewekt, zoals alles in het leven. Het recept kreeg ze van de moeder van de Bulgaarse musicus Dimitar Bodurov, met wie ze in 2012 het muziektheaterstuk Lilith maakte. Voor het tweede bakblik met aubergines wordt het recept aangepast, minder meel, meer hitte. Tegen Titia: 'Zullen we die ras el hanout er eens opdoen, uit dat spannende blikje?'

Tekst gaat verder onder de foto.

Beeld Renate Beense

Licht melancholisch

De liederen die ze onderweg verzamelde voor de voorstelling zijn licht melancholisch. 'Dat past bij mijn persoonlijkheid, maar ook bij de reis. Ik heb veel droevige verhalen gehoord, maar ondervond ook heel veel warmte.' Diep geraakt werd ze door het verhaal van een jonge ober in Turkije die in zijn vaderland Iran ter dood was veroordeeld vanwege zijn homoseksualiteit. 'Hij moest alles achterlaten, zijn familie, zijn huis, zijn hele leven. Het was ontroerend om te ervaren hoe vrolijk en behulpzaam hij was ondanks alle ellende.'

Voorwaarden stelde ze niet aan de liederen die ze verzamelde. In Griekenland pikte ze een populair liedje op van kinderen, muziek die elke Griek kent. Op straat in Istanbul kwam ze zigeuners tegen met wie ze spontaan muziek ging maken. Ze kreeg een gesloten, trieste Roma-jongen die percussie speelde aan het lachen door te vragen of ze zijn handen mocht voelen. 'Door die aanraking kwam hij los en begon hij te vertellen.'

Van een Marokkaans echtpaar leerde ze gnawa-muziek, een mix van religieuze Arabische liederen en Afrikaanse ritmes. 'De zang is opgebouwd uit vraag en antwoord, wat ik weer ken uit Amerikaanse gospelmuziek. De meeste muziek is tot stand gekomen door migratie. Veel mensen hechten aan hun eigen cultuur, maar als je het onderwerp aan de orde stelt, blijkt in iedere familie en in iedere cultuur wel invloed van migranten te zitten, al gaat het soms lang terug. In feite zijn we allemaal migranten.' De culturele kruisbestuiving kreeg ook gestalte in de groep waarmee ze Nachtschade: Aubergine maakte - die bevat behalve Nederlandse en Belgische ook Iraakse en Anatolische musici.

Het tweede bakblik komt uit de oven met mooi gegaarde plakken aubergine, een zachte binnenkant onder een krokant kruidenlaagje, het resultaat van trial, error en spontane fusion, een gerecht zonder eenduidige herkomst. Van de muziek, de verhalen en het eten onderweg maakte McFadden haar hoogst persoonlijke mengsel. 'Nooit ingewikkelder dan nodig en tegelijk nooit ondubbelzinnig', schreef de Vlaamse krant De Standaard na de wereldpremière van Nachtschade: Aubergine in Brugge. Ook de bezoekers krijgen natuurlijk een hapje te eten.

Nachtschade: Aubergine, 31/3, 1 en 2/4 in het Ostadetheater, Amsterdam, 13, 14/5 tijdens de Operadagen Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden