Deze politieke memoires zijn wél de moeite waard

Voer voor de politieke liefhebber

Politieke memoires: Nederland heeft er geen rijke traditie in. De oud-premiers Drees en Den Uyl? Géén memoires. Wim Kok bleef stil na acht jaar premierschap, evenals Jan Peter Balkenende. Recordpremier Ruud Lubbers zegt dat hij al zijn herinneringen twintig jaar geleden als eens heeft opgeschreven maar niet overging tot publicatie. Ergens ligt dus nog een goudmijn te wachten.

Foto de Volkskrant

Waar komt toch die schroom vandaan? Past het niet in de Nederlandse politieke cultuur? Toen wijlen Hans van Mierlo (D66) ooit werd gevraagd mee te werken aan een boek over zijn leven, reageerde hij bijna beledigd: 'Als er een biografie verschijnt tijdens je leven ben je dood.' Daarbij helpt het ook niet dat de laatste die serieus uit de Trêveszaal klapte, kortstondig LPF-minister Eduard Bomhoff in Blinde ambitie (2002), meteen het Openbaar Ministerie achter zich aan kreeg wegens schending van ambtsgeheimen.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat er nooit iets verschijnt dat de moeite waard is. Per slot van rekening (1992), de memoires van oud-bewindsman Jelle Zijlstra, staat onder liefhebbers te boek als waardevol, al gaat het over lang voorbije tijden. Voormalig D66-leider Jan Terlouw legde in zijn boek Naar zeventien zetels en terug (1983) als eerste vast hoezeer de sterk wisselende kiezersvoorkeuren de ontzuilde Nederlandse politiek de afgelopen decennia in de greep hebben gekregen. Hij was de eerste speelbal van het nationale humeur. Alleen al daarom is zijn verslag ook nu nog de moeite waard voor politicologen.

Wat kan nog meer op de boekenlijst van de politieke liefhebbers?

Femke Halsema - Pluche (2016)

De voormalig GroenLinks-leider schreef een 'heerlijk boek', oordeelde de Volkskrant in 2016. 'Omdat Nederlandse politici hun herinneringen veel te weinig boekstaven, omdat Halsema uitstekend kan schrijven en analyseren, en omdat ze niemand spaart. Zichzelf niet, haar partij niet, de vrinden van de 'linkse samenwerking' (ook wel: linkse haat) niet. Als ze iemand een lul vindt, schrijft ze dat op.'

Het nieuwtje uit het boek was dat ze in 2012 door de PvdA werd gevraagd of ze wilde overwegen minister te worden in het tweede-kabinet Rutte. Voor de PvdA.

Voormalig PvdA-voorzitter Felix Rottenberg in Het Parool: 'Halsema heeft een uitmuntend boek geschreven. Het is bijzonder omdat zij de gevaren, ziektes, tekortkomingen en gemenigheden van de politiek treffend analyseert, terwijl haar liefde voor het ambacht van volksvertegenwoordiger toch is toegenomen.'

Het nieuwtje uit het boek was dat ze in 2012 door de PvdA werd gevraagd of ze wilde overwegen minister te worden in het tweede-kabinet Rutte. Voor de PvdA. Foto Boekcover Pluche
Femke Halsema in 2009 tijdens het debat over de financiële crisis. Foto ANP

Ella Vogelaar - Twintig maanden knettergek (2009)

Ella Vogelaar werd in 2007 door PvdA-leider Wouter Bos naar Den Haag gehaald als grote belofte. 'Een powerhouse' - zo omschreef hij de nieuwe minister in de pers. Twee jaar later was het sprookje voorbij. 'Ik heb het helemaal met je gehad', beet Bos haar toe. Zo snel kan het gaan met iemand die niet kan wennen aan de mores van het Binnenhof. Vogelaar en haar man Onno Bosma beschrijven de teloorgang in dagboekvorm en laten zien hoe hard en nietsontziend de politiek kan zijn. 'Ik krijg niet de indruk dat je je realiseert hoe precair je eigen positie in de partij is', schrijft Bos aan Vogelaar in een briefwisseling over het integratiebeleid. Dat klonk al als de aankondiging van een afscheid, al zou het nog maanden duren voor haar aftreden werd geforceerd.

Verplichte kost voor iedereen die een politieke carrière overweegt.

Vogelaar en haar man Onno Bosma beschrijven de teloorgang in dagboekvorm en laten zien hoe hard en nietsontziend de politiek kan zijn. Foto Boekcover Twintig maanden knettergek

Ed van Thijn - Dagboek van een onderhandelaar (1978)

De voormalige fractieleider van de PvdA verdient een ereplek in de galerij der politieke schrijvers. Hoewel veertig jaar geleden geldt de formatie van 1977 nog steeds als de meest boeiende van allemaal. Vanwege de duur natuurlijk, vanwege het feit dat vooral in de PvdA de hele partij mee-onderhandelde en vanwege de uitkomst: de grootste partij zag zichzelf uiteindelijk buiten het kabinet belanden. Van Thijn was de PvdA-onderhandelaar en schrijft genadeloos op hoe zijn hij en zijn partij de verkiezingsoverwinning verkwanselden.

Zijn dagboek is nog steeds het beste bewijs dat politiek geen exacte wetenschap is. Heel veel hangt af van karakters en omgangsvormen. Verschillen in ideologie, principes of partijprogramma's kunnen precies zo groot of klein worden gemaakt als de betrokken politici zelf gepast achten. De formatie van 1977 kwam na 171 dagen uiterst moeizame onderhandelingen plots in een doldrieste stroomversnelling zodra CDA-onderhandelaar Dries van Agt de PvdA als gesprekspartner had ingeruild voor Hans Wiegels VVD. Opeens gaf hij lachend dingen weg waarover in de maanden daarvoor niet te praten viel. 'Waar een wil is, is een weg. Een snelweg', noteert Ed van Thijn vanaf de zijlijn, niet zonder verbijstering: 'Dries is een ander mens geworden.'

Dit dagboek is nog steeds het beste bewijs dat politiek geen exacte wetenschap is. Foto Boekcover Dagboek van een onderhandelaar

Ed van Thijn - Retour Den Haag (1994)

Minder beroemd dan het 'dagboek', maar toch ook een fraaie bijdrage van Van Thijn aan de politieke geschiedschrijving. 'Vallen en opstaan is een normale zaak in de politiek', schrijft hij. Maar wat hem overkwam in het derde kabinet-Lubbers (1989-1994) was wel erg bizar. 'Na meer dan tien jaar - onomstreden- burgemeester van Amsterdam te zijn geweest, keerde ik op dringend verzoek terug naar de Haagse politiek. Nog geen vijf maanden later stond ik op straat.'

Van Thijn onthult dat Ruud Lubbers in 1994 al voor de verkiezingen wilde opstappen als premier (destijds groot nieuws) en citeert zonder enige gêne uit de vertrouwelijke vergaderingen van de ministerraad en beraadslagingen van de PvdA-top: 'Het valt mij op hoe narrig Wim Kok zich gedraagt. Hij zucht en steunt als anderen aan het woord zijn, valt om de haverklap uit, wekt de indruk veel van de aanwezigen niet te kunnen luchten of zien. Een enkeling wordt zelfs onheus bejegend (...) Ruud Lubbers ontploft. Voor het eerst zie ik hem rood aanlopen.'

Voor wie wil weten wat een dreigende verkiezingsnederlaag met de sfeer in een kabinet doet, is Retour Den Haag nog steeds een prachtig naslagwerk.

Voor wie wil weten wat een dreigende verkiezingsnederlaag met de sfeer in een kabinet doet, is Retour Den Haag nog steeds een prachtig naslagwerk. Foto Boekcover Retour Den Haag
Eduard Bomhoff (onderste rij, derde van rechts) in 2002 achter de regeringstafel in het kabinet Balkenende. Foto ANP

Eduard Bomhoff - Blinde ambitie (2002)

'Het boek heet Blinde ambitie en het is niet bedoeld om Gerrit Zalm, Jan Peter Balkenende en Herman Heinsbroek een gezellige kerst te bezorgen', schreef de Volkskrant toen het boek verscheen. 'Andere lezers zullen zich wel vermaken met de memoires van Eduard Bomhoff, 87 dagen lang vice-premier van het koninkrijk en boegbeeld van de Lijst Pim Fortuyn.'

Dat kan ook bijna niet anders, want die 87 dagen in 2002, plus de campagne, de formatie en de politieke moord die eraan vooraf gingen, behoren tot de roerigste in de politieke geschiedenis.

Bomhoff spaart niemand. Hij noemt VVD-vice-premier Remkes een 'leugenaar', VVD-leider Zalm een 'bedrieger' en premier Balkenende een 'waardeloze voorzitter' die er niet in slaagt zijn kabinet bijeen te houden. Met Balkenende kwam het daarna nog goed in de politiek, in liefst drie volgende kabinetten. Bomhoff keerde het Binnenhof gedesillusioneerd de rug toe, evenals vrijwel alle hoofdrolspelers in zijn boek, die pagina na pagina ruziënd over elkaar heen buitelen. Wie zich afvraagt waarom Geert Wilders zich in 2005 voornam een partij te beginnen zonder leden of medebestuur, moet Blinde Ambitie er nog eens op naslaan.

Bomhoff spaart niemand. Foto Boekcover Blinde ambitie

Paul Rosenmöller - Een mooie hondenbaan (2003)

Paul Rosenmöller is de man die GroenLinks op de kaart heeft gezet. Hij maakt een eenheid van de in 1989 opgerichte fusiepartij en won zes verkiezingen op rij. Na 1994 sprong hij in het gat dat oppositieleider Jaap de Hoop Scheffer van het CDA liet vallen en ontwikkelde zich tot het redelijke alternatief voor Paars. Rond de eeuwwisseling steeg hij tot grote hoogte in de opiniepeilingen en leek hij serieus op weg naar regeringsdeelname.

Totdat Pim Fortuyn besloot de politiek in te gaan en alles anders werd. Niet in de laatste plaats voor Rosenmöller die live op televisie scherp debatteerde met Fortuyn. Nadat Fortuyn werd vermoord, was plots Rosenmöllers veiligheid en die van zijn gezin in gevaar, voor hem het sein om de politiek te verlaten. Zijn memoires bevatten geen staatsgeheimen of scabreuze passages, maar bieden een zeer interessant inkijkje in de werking van de televisiedemocratie.

Paul Rosenmöller is de man die GroenLinks op de kaart heeft gezet. Foto Boekcover Een mooie hondenbaan

Gerrit Zalm - De romantische boekhouder (2009)

Zalm zat als minister van Financiën en VVD-leider jarenlang op de eerste rij bij alle belangrijke politieke gebeurtenissen tussen 1994 en 2007. Niet alleen in Nederland, maar ook in Europa, waarin hij tevergeefs probeerde Italië aan de euronormen te houden (Il Duro Zalm).

In deze memoires legt hij nog eens goed uit wat de 'Zalm-norm' voor begrotingsbeleid inhoudt en hoe je onderhandelt in het kabinet. 'De kunst is collega's het gevoel te geven dat ze er goed uitgesprongen zijn.' Dat is nadat voorganger Wim Duisenberg hem heeft uitgelegd dat het ministerschap van Financiën de makkelijkste baan ter wereld is. 'Je hoeft alleen maar nee te kunnen zeggen en je moet maar één keer ja zeggen. Dat is als ze je vragen: zei je nee?' Een eerlijk boek, waarin Zalm ook zichzelf niet spaart.

Foto Boekcover De romantische boekhouder
Ed van Thijn (rechts) in 1972 tijdens de behandeling van het initiatiefvoorstel om Prinsjesdag tot augustus te vervroegen. Foto ANP

Theo Joekes - Man en Paard (1996)

Nu de VVD al ruim zeven jaar een geoliede machtsmachine is, zouden we bijna vergeten dat de liberalen in andere tijden zo heerlijk onderling ruzie konden maken. Bloed aan de blazers! Theo Joekes was VVD-Kamerlid tot 1963 tot 1989 en maakte veel van die tijden mee. Ook hijzelf kwam door zijn opstelling in de RSV-enquêtecommissie in conflict met de partijtop en dreigde in 1986 op een zijspoor te belanden maar vocht zich terug met liefst 250 duizend voorkeurstemmen. Zoiets is maar voor zeer weinigen weggelegd.

Joekes beschrijft de tijden van Hans Wiegel, Ed Nijpels en Joris Voorhoeve van binnenuit en strooit met anekdotes. Over het advies dat hij kreeg van ex-staatssecretaris Ernst van der Beugel toen Joekes minister leek te worden: 'De eerste keer dat je achter je bureau zit, ligt er een nota op. Er ligt altijd een nota op je bureau, een of meer. Je moet die niet lezen. Je pakt je blauwe potlood en je schrijft onderaan de laatste bladzijde: 'Ik kan hier geen wijs uit worden; s.v.p. korter en vooral duidelijker. Gaarne morgenochtend vroeg terug op mijn bureau.' De tweede versie moet je ook niet lezen. Met het rode potloood schrijf je: 'Hier begrijp ik nog minder van.' Dat soort verhalen, zei Ernst, gaat onmiddellijk het hele departement rond.' Ook twintig jaar later nog een feest voor de liefhebber.

Ook twintig jaar later nog een feest voor de liefhebber. Foto Boekcover Man en Paard
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.