Muziek Ethiopië

Deze oud-punkers creëerden ‘klein-Ethiopië’ in Wormer om de muziek uit het land te promoten

De Ethiopiër Hailu Mergia ( 71 of 72, zie onder ) is een jazzmuzikant uit de categorie ‘legendarisch’. Vanavond speelt hij in Amsterdam. Niemand die zijn muziek en de aanstekelijke Ethiopiëfilie beter kan introduceren dan de Nederlandse band The Ex.

Terrie Hessels en Emma Fischer Beeld Daniel Cohen

Liefde op het eerste gezicht komt voor, maar niet vaak is de Ethiopische militaire grenspolitie daarbij betrokken. In de jaren negentig van de vorige eeuw exploreerden Terrie Hessels, gitarist van het anarcho-punkensemble The Ex, en zijn vriendin Emma Fischer het Afrikaanse continent. Ze waren al een jaar in een rode Landrover op reis toen ze dwars door stofwolken de Ethiopische zuidgrens naderden. Prompt werden ze door Ethiopische militaire grenswachten gearresteerd. De arrestanten brachten toen de enige Ethiopische artiest ter sprake die ze destijds kenden: Mahmoud ­Ahmed, die klinkt zoals Sinatra had geklonken als die eeuwen mystiek en wolken stof had ingeademd. Toen bleek die militaire politie óók gecharmeerd van Mahmoud Ahmed, met die stem die duizenden mensen tegelijk onder hypnose brengt. Een zeer hartelijke ontvangst volgde.

Kort daarna openbaarden zich bij Hessels en Fischer al de eerste symptomen van een aandoening die onder de naam ‘Ethiopiëfilie’ zo de medische handboeken in kan. Toen ze twee maanden later Ethiopië weer verlieten, was de rode Landrover tot de nok gevuld met honderden cassettebandjes. Zo veel goede muziek, zo weinig bekend!

Over Terrie Hessels, bij fans van The Ex bekend als Terrie Ex, wordt gezegd dat zijn reservoirs aan enthousiasme niet onderdoen voor ’s werelds aardgasreserves. Maar weinig leidt tot nóg meer enthousiasme dan Ethiopië: geen ander land heeft een soundtrack die zowel tomeloos energiek als ­mystiek geladen is en waarin experimenten die de vrije jazz gelijken, zich mengen met een oud-christelijke ­tonaliteit waarvoor adjectieven als ‘dampend’ en ‘hypnotiserend’ werden uitgevonden.

Wie deze muziek nog nooit heeft gehoord, moet voor Ethiopiëfilie worden gewaarschuwd. Het leven van Terrie Hessels (63) en Emma Fischer (46) werd in de twintig jaar die op hun ontdekking van Ethiopië volgden, ‘geëthiopiseerd’. Hun honderd jaar oude witte villa in Wormer bij Zaandam – Terrie belandde daar oorspronkelijk als kraker – is tegenwoordig een Klein Ethiopië. Soms logeren er wel 25 Ethiopische artiesten tegelijk. De Ethiopische collectie van hun platenlabel Terp Records is onderhand indrukwekkend. In de tuin in Wormer staan de restanten van de rode Landrover langzaam in natuur over te gaan. Binnen worden gasten verwelkomd met Ethiopische blazers.

Punk

The Ex ontstond in 1979 in de Amsterdamse kraakbeweging als anarcho-punk ensemble. Het vroege werk was beïnvloed door The Fall. Al snel werden de muzikale grenzen vergaand verlegd. Door de jaren heen experimenteerde de band met free jazz en vele soorten wereldmuziek. The Ex bracht ruim 25 albums uit en trad op in alle werelddelen. Het ensemble trok ook tweemaal naar Ethiopië om daar gratis concerten in de open lucht te geven. Voor zover bekend is The Ex de enige westerse formatie die er ooit buiten de hoofdstad Addis Abeba heeft gespeeld. De huidige bezetting bestaat behalve uit Terrie Hessels (gitaar) uit Katherina Bornefeld (slagwerk) , Andy Moor (gitaar) en Arnold de Boer (zang, gitaar). Op de bekende verzamelaar The Rough Guide to Ethiopian Jazz geeft The Ex acte présence samen met saxofonist Getatchew Mekuria.

Blazen

Die kneiterharde en tegelijk zwoele blazers: noem ze de machinekamer van het enige Afrikaanse land dat nooit werd gekoloniseerd. Die blazers maken Ethiopische muziek onmiddellijk herkenbaar. Heel in de verte klinken ze als de blazers op het oude jazzrockwerk van bands als Blood, Sweat & Tears of Chicago (in vroege hits als Make Me Smile en Beginnings), maar dan met echo’s van de rotsmassieven van de Ethiopische hooglanden.

Er was een tijd dat de naam Ethiopië geen associaties opriep met hongersnoden en LiveAid. In die tijd droeg hoofdstad Addis Abeba de bijnaam Swinging Addis. Het begon in 1896, toen de Russische tsaar Nicolaas de Tweede veertig blaasinstrumenten stuurde aan de Ethiopische keizer ­Menelik om hem te feliciteren met zijn overwinning op het Italiaanse leger – de eerste keer dat een Afrikaans leger een Europees leger versloeg. De rest is, kun je zeggen, geschiedenis. In de driekwart eeuw die volgde, gebruikten Ethiopische muzikanten die blaasinstrumenten zoals ze dat nergens anders deden.

Als Terrie Hessels en Emma Fischer de grootste Ethiopische blazer van de 20ste eeuw niet hadden opgespoord voor het te laat was, had de wereld het met een paar oude opnamen moeten doen in plaats van de Getatchew-­collectie van Terp Records. ‘Rauw vlees is goed voor je sound’, was het adagium van saxofonist Getatchew ­Mekuria (1935-2016).

Getatchew ­Mekuria Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

In de vroege jaren zeventig blies hij in Ethiopische politie- en legerorkesten met een ‘militaire energie’ flink wat collega’s van het podium. Toen Terrie en Emma hem in 2004 na een avontuurlijke zoektocht traceerden in Addis Abeba, had hij al heel lang niet meer gespeeld. In 1974 namen marxistische militairen in de Ethiopische hoofdstad de macht over van keizer Haile Selassie en vestigden er hun omineuze Derg-regime. In de jaren erna ging met Selassie’s imperiale orkesten nagenoeg de hele muziekwereld van Swinging Addis ten onder.

In Wormer bij Zaandam begon de legendarische Getatchew met 120 kilo lichaamsgewicht in dienst van zijn saxofoon aan een tweede muzikaal leven. Ook op de bühne maakte hij met Zaanse hulp een comeback. Op wereldmuziekfestivals ontpopte hij zich als een podiumbeest dat de kunst verstond elke struikelpartij en elk verkeerd pasje om te toveren tot een spectaculaire act. Struikelde hij over een monitorbox, dan speelde hij op zijn rug onverstoord verder.

Experiment

Gaat het buiten Ethiopië over Ethiopische muziek, dan zijn woorden als ‘jazz’ of ‘Ethio-jazz’ nooit ver weg. Hailu Mergia, op 29 mei in het ­Muziekgebouw in Amsterdam, heet in internationale aankondigingen steevast een jazzlegende. Hij was de organist van de Walias Band, hun fantastische jarenzeventigalbum Tche ­Belew raakte in de 21ste eeuw wereldwijd geliefd als ‘klassieker van de ­Ethio-jazz’. Fascinerend is dat die term ‘Ethio-jazz’ vaak wordt gebruikt voor het werk van Ethiopische muzikanten die waarschijnlijk nooit Amerikaanse jazzplaten hadden gehoord. Eén reden voor de oorspronkelijkheid van Ethiopische muziek is dat die zich in isolement ontwikkelde – het gros van de 20ste eeuw hoorden muzikanten simpelweg nergens buitenlandse muziek die ze konden naspelen.

Hailu Mergia Beeld Getty

Zo’n toonbeeld van oorspronkelijkheid was de blinde zanger Jimmy ­Mohammed, die door Terrie Hessels uit de straten van Addis Abeba werd meegesleept naar Wormer, alwaar hij op zijn 48ste zijn eerste cd opnam, mét de legendarische Nederlandse jazzdrummer Han Bennink. Jimmy’s ensemble en de revolutionaire slagwerker stuwden elkaar naar dermate grote hoogte dat Bennink verklaarde: ‘Als ik met hen speel, ben ik zelf ook blind.’

Saxofonist Getatchew Mekuria was vóór Terrie Hessels en Emma Fischer op zijn deur klopten Ethiopië nooit uitgeweest. Pas in Europa en de VS hoorde hij dat zijn werk ‘jazz’ werd genoemd en dat hijzelf ‘een pionier’ of zelfs ‘de aartsvader’ van de freejazz was. Zijn reacties waren altijd hetzelfde. ‘Jazz, daar kan ik niets mee.’ ‘Freejazz, ik weet niet wat dat is.’

Je kunt speculeren dat muzikanten in de Ethiopische hooglanden in de jaren zestig van de vorige eeuw op een zelfde spoor zaten als die aan de Amerikaanse oostkust of een zelfde instelling hadden – een zelfde behoefte grenzen te verleggen, een zelfde openheid voor experiment. Die openheid bezat Getatchew Mukuria als bejaarde man nog steeds. ‘Het mooie was dat het initiatief om op het 25-jarig jubileum van The Ex met ons te gaan meespelen, helemaal van hem kwam’, vertelt Terrie Hessels.

Acht jaar zou deze vruchtbare samenwerking duren, acht jaar vol muzikaal avontuur en spektakel op de bühne. Na een botsing met het drumpodium van The Ex was Getatchews saxofoon een keer krom, maar zijn spel werd er alleen maar swingender op. In de woorden van jazzrecensent Koen Schouten: ‘De schurende gitaren en prakkende drums van The Ex passen wonderwel bij Mekuria’s expressieve melodieën en ratelende versiersels.’

Hailu Mergia

Ethiojazz-legende Hailu Mergia, op 29 mei in het Muziekgebouw aan ’t IJ, weet niet zeker of hij 71 of 72 is – aan administratie deden ze niet in hooggelegen Ethiopische dorpjes. Zeker is dat Mergia met zijn Walias Band in de jaren’70 zeven dagen per week twaalf uur lang speelden in het Addis Abeba Hilton, vanaf zes uur ’s avonds een rustige set voor de dinerende diplomaten, daarna een uitbundige set die pas om zes uur ’s ochtends eindigde: eerder kon het publiek vanwege de avondklok niet naar huis. Medio 1980 maakte het regime ook aan deze optredens een idee. Toen de leden van de Walias Band visa bemachtigden voor de VS, keerden ze niet meer terug. In Washington werkte Haliu Mergia decennialang als taxichauffeur – tot de hausse aan belangstelling voor Ethiojazz hem terugbracht in de muziek. De basisideeën voor zijn nieuwe album Lala Belu onstonden tijdens het wachten op klanten in zijn taxi, al improviserend op een Yamaha-keyboard op batterijen. Elk goed idee nam hij op met zijn telefoon.

Mystiek

Maken blazers Ethiopische muziek tomeloos swingend en energiek, orgeltjes en een palet aan traditionele instrumenten zorgen ervoor dat die bijna altijd mystiek klinkt. Hailu Mergia bespeelt op zijn huidige optredens een veelheid aan instrumenten, maar in de Walias Band was hij de meester van het mystieke orgeltje. Deze muziek is omschreven als de enige waarin zowel uit de allerhoogste als de allerlaagste chakra’s energie stroomt – hoofd, hart en onderbuik worden tegelijkertijd bediend. Wie zich daar een idee van wil vormen, moet zich voorstellen dat James Brown een jaar boete had gedaan in een kluizenaarscel van een Ethiopisch rotsklooster. Gegarandeerd was hij gaan klinken als de Ethiopische superster Mahmoud Ahmed. Had Aretha Franklin meegedaan aan de hele vastenperiode van de Ethiopisch-Orthodoxe kerk, dan had ze met haar stem gedaan wat Ethiopië’s beroemdste zangeres Aster Aweke doet.

Ethiopië: dit land was al christelijk toen ze aan de Noordzee nog Germaanse goden vereerden, het bleef christelijk toen het aan alle kanten werd ingesloten door de islam, het beitelde in het hart van de Middeleeuwen een Nieuw Jeruzalem uit zijn rotsen toen het oude in handen viel van mohammedanen. Kijk naar die iconen en je hóórt het werk van Zerfu Demissie, de grootmeester van de begena, een eeuwenoud religieus instrument dat zich oneerbiedig laat omschrijven als een harp die wel twee meter hoog kan worden. Met dat instrument toog Zerfu Demissie voor opnamen naar ­Wormer. Op die lange reis vervoerde hij deze 2 meter mystiek in een slaapzak die ‘per ongeluk’ bleek gedecoreerd met tekeningetjes van topless dames.

Handzamer dan een begena is een krar. De grootste ster van het mystieke levenslied, zangeres Tsehaytu Beraki, begeleidde zichzelf altijd op dit snaarinstrument. ‘De zon van Eritrea’ heette zij in haar hoogtijdagen, toen Eritrea nog een staatkundige eenheid vormde met Ethiopië. Decennia van oorlogen en rampspoed deden ‘de zon van Eritrea’ ver van huis belanden: in Rotterdam. Toen Terrie en Emma haar daar opspoorden, bleek ze geen krar meer te bezitten. Terrie Hessels bestudeerde het instrument op foto’s en vervaardigde uit twee bijlgrepen een exemplaar dat de goedkeuring van de zangeres kon wegdragen. De opnamen die Tsehaytu Beraki daarmee maakte voor Terp Records in Wormer, waren haar eerste in meer dan dertig jaar. Sindsdien heeft de zon van Eritrea een publiek buiten de Hoorn van Afrika.

Eén muur van de woonkamer van de witte villa in Wormer is door Emma Fischer helemaal in Ethiopische stijl beschilderd – haar techniek kan zich meten met die van Ethiopische icoonschilders. Het Ethiopische schilderwerk in hun favoriete Ethiopische restaurant in Amsterdam is ook van Emma’s hand. Al die grootogige Ethiopische heiligen hebben kroeshaar. Let in Wormer óók op de bruid en de bruidegom op de foto’s van die Ethiopische trouwerij. In Nederland waren Terrie en Emma nooit getrouwd. In Addis Abeba organiseerden Ethiopische artiesten en ‘soulmates’ voor dit ongetrouwde paar ‘een superfeest’ als dank voor bewezen diensten. ‘Wat jij aan Ethiopië geeft, krijg je geheel terug’, zegt Terrie Hessels.

Hailu Mergia, 29/5, Muziekgebouw aan ’t IJ, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden