Kunst Ik ben er even niet

Deze Nederlandse filmmaker mocht als eerste het ‘allerzwartste zwart’ van Anish Kapoor vastleggen

De Nederlandse documentairemaker Maartje Nevejan maakte de documentaire ‘Ik ben er even niet’, over absences, een lichte vorm van epilepsie waarbij iemand gedurende een paar seconde helemaal ‘weg’ is. Haar inspiratiebron: het ‘allerzwartste zwart’ van wereldberoemde kunstenaar Anish Kapoor. De artistieke superster werkte graag mee, door haar als eerste het ‘blackest black’ te laten filmen in zijn studio.

Anish Kapoor in een still uit 'Ik ben er even niet’, een documentaire van Maartje Nevejan.

‘Duisternis, zwartheid, daar ben ik al jaren mee bezig. Het diepste zwart zit in onszelf, in onze verbeelding. Deze film gaat over zwart, en dat is a very wonderful thing. Daarom werkte ik er graag aan mee’, zegt Anish Kapoor, aan de telefoon vanuit Londen.

De artistieke wereldster Kapoor experimenteert al jaren met de blackest black, een nieuw materiaal dat het zwartste zwart uit de geschiedenis geeft. Kapoor speelt een prominente rol in de nieuwe documentaire van Maartje Nevejan, Ik ben er even niet, die deze week in de filmtheaters gaat draaien. Als eerste mocht Nevejan de zwarter-dan-zwarte kunstwerken in de studio van Kapoor filmen.

Hij kan ze nog niet exposeren, want het materiaal, bestaande uit minuscule buisjes, is uitermate kwetsbaar. Als iemand erop ademt, kan het diepzwarte effect al verloren gaan. Binnen een paar jaar zullen ze in het museum te zien zijn, verwacht Kapoor.

Documentairemaker Maartje Nevejan. Beeld Jaap van den Breukel

Een taal voor absences

‘Ik ben er even niet’ gaat over absences, een lichte vorm van epilepsie waarbij iemand gedurende een paar seconde helemaal ‘weg’ is. Als kind en jongere had Nevejan zulke aanvallen, maar net als 70 procent van de mensen met deze aandoening groeide ze eroverheen.

Volgens de wetenschap is er tijdens een absence geen bewustzijn, maar Nevejan herinnerde zich iets heel anders. Het gevoel in een zwart gat te worden gezogen, naar een ruimte waar alles anders was, waar dingen heel groot of heel klein werden. Soms leek het alsof er een olifant tussen haar kiezen zat. En bizar genoeg zag ze tijdens zo’n aanval Pepper, de politievrouw uit de serie Police Woman, gespeeld door Angie Dickinson.

Still uit 'Ik ben er even niet’. Anish Kapoor: ‘Als we dingen zien die niemand anders ziet, is het er dan of niet?’

‘Kinderen voelen zich vaak supereenzaam na zulke ervaringen. Als je er al woorden voor kunt vinden, word je vaak niet geloofd’, zegt Nevejan. ‘Daarom hebben wij geprobeerd er wel een taal voor te vinden. Wij hebben kinderen en jongeren gekoppeld aan kunstenaars. Samen hebben ze geprobeerd om beelden te creëren, om die absences in beeld en taal te vatten.’ Sommige kinderen zien alleen zwart, anderen geometrische figuren, weer anderen een witte ruimte waarin een surfplank staat. In de film komt een meisje voor, Caro, dat altijd een wolf ziet. Ze kan zijn gele tanden zien en zijn adem ruiken.

‘We proberen van iets mysterieus iets concreets te maken. Dat was de ingang naar Anish Kapoor, want die doet niets anders’, zegt Nevejan. In de jaren negentig zag ze op de Documenta in Kassel zijn werk Descent into Limbo, een intens donker gat in de grond dat eruitziet als een vlakke cirkel – onlangs viel in Portugal een toerist in het kunstwerk. ‘Toen ik het werk zag, kreeg ik hetzelfde gevoel dat ik ook bij een absence had’, zegt Nevejan. ‘Alsof ik in een gat werd gezogen.’

Invloed op wetenschap

Kapoor was meteen geïnteresseerd. ‘Volgens mij stellen epileptische momenten een fundamentele vraag: waar gaat het zelf op zo’n moment naartoe?’, zegt Kapoor. Kunstenaars kunnen, meer dan wetenschappers, proberen zulke vragen te beantwoorden, zegt hij. ‘Waar was ik voordat ik geboren werd en waar ga ik naartoe als ik dood ben? Wat is het zelf? Is het er of is het er niet? Kan het afwezig zijn? Het antwoord op zulke vragen gaat verder dan woorden. De kunst kan in elk geval een mogelijkheid suggereren, zelfs als ze slechts tot de conclusie komt dat het een diep mysterie blijft.’

Het artistieke project van Nevejan heeft de wetenschap beïnvloed; neurologen kwamen tot de conclusie dat er tijdens absences wel degelijk sprake is van bewustzijn. Op haar beurt maakte de wetenschap de aandoening minder mysterieus. In de film komt Caro erachter dat ze de wolf in haar brein heeft geconstrueerd. De abstracte angst bij een absence was zo groot dat ze er een wolf van maakte, een beeld dat ze tenminste kon hanteren en delen. ‘Dat inzicht is ook een vorm van onttovering die een beetje als een verlies voelt’, zegt Nevejan. Voor veel jongeren zijn de absences angstaanjagend, maar ook dierbaar. Hinderlijk, maar ook ‘een opening naar het sublieme’, zoals Nevejan zegt.

Still uit ‘Ik ben er even niet.’

‘Ik ben er even niet’ is een dromerige, poëtische film. Nevejan: ‘Je praat over een ervaring vanbinnen. Dat is een probleem voor een filmmaker: wat film je dan? Ik dacht: de film moet niet alleen praten over ervaring, maar ook zelf een ervaring zijn, zodat toeschouwers vanzelf naar de binnenkant gaan.’

‘Ik ben er even niet’ is vanaf morgen te zien in 11 zalen. De documentaire is onderdeel van het transmediaproject If you are not there, where are you?, dat onder meer bestaat uit live-events, een tentoonstelling en een virtualreality-installatie. Vanaf woensdag 26 juni is de tentoonstelling, met tien werken waarin de ervaringen van kinderen en jongeren zijn gevisualiseerd door kunstenaars, voor het publiek te bezichtigen bij Beautiful Distress House in Amsterdam-Noord. In de virtualreality-installatie kunnen bezoekers met behulp van een VR-bril enigszins ervaren hoe een absence aanvoelt.

Beeld De Volkskrant

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden