Oog voor detail Luc Tuymans

Deze kruipende man doet denken aan de schietpartij op de Dam die in 1945 plaatsvond

Het lastige bij de schilderijen van Luc Tuymans is dat ze vrijwel altijd op iets anders lijken dan dat wat hij afbeeldde. Dat kan irritant zijn. Zo wist ik zeker dat ik naar marshmallows stond te kijken voor een groot wit schilderij, vorige week in museum De Pont, terwijl het bordje me later toch echt vertelde dat het een drumset was. Oké. Heb ik het dan verkeerd begrepen? Het maakte ook eigenlijk weinig uit. Als mensen zeggen dat je ‘het verhaal’ nodig hebt bij een kunstwerk, is kijken blijkbaar niet genoeg. Dat lijkt me een zwakte. En toch: een maskerachtig portret van een man met raar starende ogen komt héél anders binnen als je eenmaal weet dat Tuymans een anonieme dode portretteerde, en zelf open ogen toevoegde. Had ik dat kunnen zien? Of moeten aanvoelen?

Je wordt er wel achterdochtig van. Dingen zijn dus niet wat ze lijken, Tuymans dwingt je om je oordeel uit te stellen. Maar zo ver was ik nog niet toen ik voor dit schilderij stond en deze kruipende figuur zag. Er zit iets aarzelends in zijn houding, misschien omdat hij naar beneden kijkt of omdat zijn voet zo slap plat ligt. Alsof-ie pijn heeft, of voorzichtig moet bewegen. Ik had minder dan twee seconden nodig om hierbij te denken aan de schietpartij op de Dam op 7 mei 1945, twee dagen na de bevrijding, waarbij 33 doden vielen. De beelden daarvan zijn, althans in ons land, wereldberoemd. En indringend, wetende dat er duizenden mensen op het plein verzameld waren om de intocht van de bevrijder te vieren. Ik kan huilen bij dat dolende peutertje, midden op het lege plein, dat niet weet waar het heen moet. Op filmfragmenten is een man te zien die probeert weg te kruipen. Hij lijkt op deze man. Hij is gewond, ik denk niet dat hij het heeft overleefd. De schietpartij op de Dam duurde anderhalf uur, een onwaarschijnlijke eeuwigheid. De dronken Duitse soldaten konden volledig hun gang gaan op de verbijsterde menigte. Dingen zijn niet wat ze lijken; dit verhaal van de oorlog is zo schrijnend omdat mensen eindelijk ontspanden, en hun angst lieten varen. En toen werden ze toch gedood in een wreed spel.

Mayhem (2003) Hall Collection Beeld Luc Tuymans

Door die directe associatie had het schilderij voor mij meteen een sfeer; angstig en wreed. Terwijl anderen er een spelletje paintball in zien – dat wat Tuymans schilderde. Betekenis ligt in de blik van de toeschouwer.

Maar mijn associaties blijken toch niet helemaal ongegrond. Tuymans had dan misschien niet de gebeurtenis op de Dam in 1945 voor ogen – zijn keuze voor dit onderwerp, lees ik later, kwam wel voort uit de gedachte aan willekeurig geweld. Hij was in New York op 11 september 2001, hij combineerde dat – het gegeven van mensen die in hun onvermoede alledaagse bezigheid geraakt werden bij de aanslag – met de apocalyptische schilderijen van Breughel, die ook de mens afbeeldde als klein, onmachtig speelpopje in een gewelddadige realiteit. Zo nam hij dit beeld van een paintballspel – dat mij weer richting de gedachte aan die beroemde beelden op de Dam stuurde. Ander uitgangspunt, zelfde sfeer. Angst, willekeur, vergeefsheid. Het beeld heeft zijn effect gehad, zonder ‘het verhaal’ erachter te weten. Dat verhaal is belangrijk, maar de volgorde ook. Eerst kijken, dan lezen.

Luc Tuymans

Mayhem

2003

Olieverf op doek

187 x 291 cm

T/m 17 november in de tentoonstelling The Return in Museum De Pont, Tilburg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden