Deze inzichten bieden de levens van Van Goghs zussen

Interview met Willem-Jan Verlinden, kunsthistoricus

Anna, Lies en Willemien Van Gogh? Het zijn de tot nu toe onbekende zussen van Vincent. Kunsthistoricus Willem-Jan Verlinden ontdekte dat hun levens een schat aan inzichten bieden. Hij schreef een boek: De zussen Van Gogh.

Een zelfportret van Vincent van Gogh in het Van Gogh museum. Beeld anp

Willem-Jan Verlinden kwam de zussen voor het eerst tegen tijdens zijn onderzoek voor Hoe ik van Londen houd, een wandelgids door het Londen van Vincent van Gogh. Nu, meer dan drie jaar later, is er het boek De zussen Van Gogh, waarin kunsthistoricus Verlinden (45) de drie dochters van de familie Van Gogh uit de schaduw van hun bekende broers haalt. De zorgzame Anna, de dichtende Lies en dan was er Willemien, de jongste, die de tweede helft van haar leven in een psychiatrische inrichting doorbracht, een verblijf dat de andere zussen bekostigden met de verkoop van Vincents schilderijen. Je kunt je afvragen waarom tot nu toe iedereen de drie vrouwen links heeft laten liggen. Verlinden heeft wel een idee. 'Waarschijnlijk', denkt hij, 'omdat Vincent hen zelden heeft geschilderd.'

En waarom heeft hij hen zelden geschilderd?

'Vincent schilderde haast altijd naar het leven. En hij woonde tijdens zijn productiefste jaren in de Provence, de zussen in Leiden, Den Haag en Soesterberg. Simpelweg te ver uit elkaar.'

Vanwaar uw interesse voor de Van Goghs?

'Als kunsthistoricus zou het vreemd zijn als ik deze belangstelling niet had. Daarnaast appelleert hun verhaal aan mijn jeugd. Ik ben geboren in Helvoirt, een dorp waar de familie Van Gogh heeft gewoond en waar de zussen een tamelijk zorgeloze en geborgen jeugd beleefden als lid van het domineesgezin in een verder vrijwel katholieke omgeving. En ik ben net oud genoeg om het door Vincent geschilderde Brabantse leven te herkennen. Een aardappelrooiende boerin met een riek en een boer met een zeis zeggen me nog iets. We delen de liefde voor dit land, en trouwens ook de liefde voor onze familie. Beide zie je bij zowel Vincent en zijn broers als zijn zussen terug.'

Cover van het boek van Willem Jan Verlinden.

Het boek eindigt met een indrukwekkende literatuurlijst. Maar het beeld van de zussen stijgt vooral op uit hun brieven. Hoe kan het dat er zo veel correspondentie bewaard is gebleven?

'Dat komt voort uit een 19de-eeuwse traditie. Meestal correspondeerde men decennialang; langlopende vriendschappen waren talrijk. Daarbij was het gebruikelijk om om stapeltjes brieven strikjes te binden en er zo een mooi pakje van te maken. Als de geadresseerde kwam te overlijden, was het regel dat zijn of haar familieleden de correspondentie teruggaven aan degene die de brieven had gestuurd. Als een soort memorieboek. Zo heeft in elk geval de eerste shift overleefd. Jo Van Gogh-Bonger (1862-1925), Theo's echtgenote, die tentoonstellingen van Vincents werk organiseerde, was gelukkig een talige vrouw. Zij heeft de waarde van de brieven van de familie ingezien. Dankzij haar en later haar zoon Vincent Willem van Gogh, de grondlegger van het Van Gogh Museum, kunnen we ze nu nog lezen. Het had dus twee keer fout kunnen gaan. Was het een 17de-eeuwse correspondentie geweest, dan was er waarschijnlijk in de tussentijd een keer de haard mee aangemaakt. Bovendien groeide in de loop van de tijd de bekendheid van Vincent en werd alles van de familie steeds belangrijker om te bewaren, ook hun correspondentie en andere familiedocumenten.'

(Tekst gaat verder onder afbeelding).

Beeld Collectie Mr. en Mrs. Frank, Gstaad, Zwitserland

Het valt op dat de 19de-eeuwers over de postbezorging niet te klagen hadden.

'Een reden dat de Van Goghs en hun vrienden zo goed met elkaar in verbinding stonden, was inderdaad omdat het kon. Soms drie keer per dag kwam een postbode aan huis om brieven aan te reiken en mee te nemen. Ook de ontwikkeling van de trein kwam de bezorging uiteraard ten goede.'

Wat was het belangrijkste dat u heeft ontdekt?

'Iets wat niet met het onderwerp op zich te maken heeft. Veel mensen hebben, vaak onuitgesproken, het idee dat ze de 19de eeuw goed snappen, omdat die kort achter ons ligt. Ik kwam erachter dat dat onzin is. Voor een goed begrip moet je er net zo goed onderzoek naar doen als naar de 16de of de 17de eeuw. In een boek moet je niet alleen de beschrijvingen een gevoel meegeven, je moet dat ook met feiten onderbouwen. Ik zal een eenvoudig voorbeeld geven. Het boek begint als de mensen met paard en wagen reizen, het eindigt met treinverbindingen en de Moerdijkbrug, die de reis van Brabantse platteland naar Rotterdam opeens uren inperkte. We denken: je loopt naar het loket en koopt een kaartje. Zo ging het niet. Dat moest je ergens bij een kiosk doen, soms ruim van tevoren. Het zijn zulke details waarmee je een tijd levend kunt maken.'

Lies van Gogh. Beeld ®Van Gogh Museum

En wat de Van Goghs betreft?

'Naast bijzondere individuele gebeurtenissen als geheime verhoudingen, een buitenechtelijke dochter, psychische klachten of geldproblemen, heeft dit onderzoek me nieuwe inzichten in het leven van de zussen opgeleverd.'

Zoals?

'Van de psychiatrische problemen van Vincent wisten we, maar veel minder van die van Willemien. Toch blijken die al vroeg opgemerkt door haar vader. Of de bijzondere eigenschappen van Lies, zijn middelste dochter. Hoewel niemand haar poëzie kon waarderen, heeft ze zich haar leven lang dichteres genoemd. Ze was eigenzinnig en op zichzelf, verwachtte veel aandacht van anderen, maar wilde er weinig moeite voor doen. Enerzijds was ze serieus en vasthoudend, maar als jong meisje was ze beïnvloedbaar en geneigd tot uitgaan. Anna, de oudste, kon geplaagd worden door onrust. Ze had een drang om te verhuizen en om schoon te maken, net als haar moeder. Je komt dicht bij een gezin waarin Vincent, tot na zijn dood, een prominente rol inneemt. Dat is toch razend interessant? De zussen waren zelfs de reden dat hij Nederland heeft verlaten.'

Want?

'De laatste jaren van vader Dorus werden niet alleen gekenmerkt door een hoge werkdruk, maar ook doordat Vincent, zijn oudste zoon, bijna dagelijks ruzie met hem zocht. Dat moet vreselijk en uitputtend zijn geweest. Dezelfde houding legde Vincent bij zijn moeder aan de dag, en bij de notabelen uit het dorp, de pastoor vooral. Nadat Dorus aan iets wat op een hartinfarct leek was overleden, ontstond in huis de stemming dat zoiets niet nog eens mocht gebeuren. De zussen waren bezorgd om hun moeder, Anna van Gogh-Carbentus, die daaromtrent niet zelf het woord nam. Zij diende beschermd te worden en daarom moest Vincent weg. Anna, de oudste dochter, verwoordde dit standpunt. Ook Willemien, die het dichtst bij Vincent stond, koos de kant van de rest van het gezin, wat ze heel moeilijk vond en wat Vincent erg van haar tegenviel. Een tijd lang wilde hij alleen nog met Theo te maken hebben. Willemien schrijft in een brief aan een vriendin over deze situatie en hoe het gezin op dat moment bang is hem helemaal kwijt te zijn.'

Beeld rechtenvrij, credit vermelden: Bridgeman Art Liberary , Hermitage, St. Petersburg,

U noemde Vincents invloed op het gezin na zijn dood. Kunt u een kort voorbeeld noemen?

'Na de dood van haar man bleef Lies met schulden achter en is het de opbrengst van Vincents schilderijen die haar uit de armoede houdt. Of zus Anna, die schreef dat ze met de opbrengst van een schilderij voor Willemien gevoerde pantoffels wilde aanschaffen.'

Welke dochter had u het liefst ontmoet?

'Ik twijfel tussen Anna en Willemien. Uit de briefwisseling tussen de laatste en haar hartsvriendin Margaretha Meijboom is me duidelijk geworden dat ze niet, zoals weleens wordt aangenomen, het zwakke, zieke zusje was van Vincent, Theo en de in Zuid-Afrika gestorven Cor. Integendeel, ze was een sterke, zeer breed ontwikkelde en veelzijdige vrouw die tussen haar 25ste en 30ste is overvallen door het feit dat ze zich geestelijk niet altijd in de hand kon houden. Je zou bijna denken dat ze geblokkeerd is geraakt door het scala van kwaliteiten en mogelijkheden dat ze had, en niet op tijd heeft durven kiezen. Ze is gouvernante geweest, verzorgster, verpleegster, godsdienstlerares, deelneemster aan de eerste feministische golf en had daarnaast ambities als schrijfster, tekenares en bloemiste. Ze kopieerde ook werk van Vincent en heeft er veelvuldig met hem over geschreven.

'Uiteindelijk kwam ze in een inrichting terecht, waar ze 39 jaar zou verblijven. Ik vond het wrang te lezen dat Margaretha Meijboom in een van de brieven aan Willemien al schreef over het gevaar van het te lang uitstellen van opname in een psychiatrisch ziekenhuis, want juist dat lijkt Wil overkomen. Ze had het te druk met vooruitkomen in het leven om niet in haar psychische valkuil te vallen.'

Een van de onderliggende verhalen van uw boek is dat van de vrouwenemancipatie.

'De kiem van onze huidige discussies over hoe veel vrouwen er bij bedrijven in de raad van bestuur zitten et cetera is in de 19de eeuw gelegd. Halverwege de eeuw begonnen ouders hun dochters naar school te sturen. Bij moeder Van Gogh, en waarschijnlijk niet bij haar alleen, was dat ingegeven door het feit dat ze zelf bijna geen huwelijkspartner had gevonden en financieel afhankelijk van haar familie zou blijven. Ze wilde dat haar dochters zichzelf zouden kunnen redden.'

Wat Willemien niet gelukt is.

'Heel spijtig. Wat van na haar opname bekend is, levert het beeld op van iemand die erg in zichzelf leefde en soms slechte, maar nooit echt goede periodes doormaakte. Vooral uit de eerste tien tot vijftien jaar zijn er brieven die haar leven in de kliniek beschrijven. Soms zat ze daar in eenzame afzondering, zonder te willen eten, met suïcidale neigingen, et cetera. In goede dagen zit ze te handwerken, komt bijna niet van haar kamer. 's Ochtends vroeg, als er niemand is, voert ze buiten de vogels. Ik denk weleens: wat zouden we vandaag de dag hebben kunnen doen? Hoeveel beter zouden we voor haar hebben kunnen zorgen? Ik denk daar zelfs vrij vaak aan, ja.'

Willemien van Gogh. Beeld ®Van Gogh Museum

In de vroege correspondentie tussen Willemien en Margaretha Meijboom gaan deze twee vrouwen weinig onderwerpen uit de weg.

'Dat is waar, ze bespreken alles. Ik zou er zeker niet van opkijken als hun relatie meer is geweest dan alleen een innige vriendschap. Overigens was ook Margaretha een domineesdochter. En had ook zij een broer die geestesziek was.'

Wat zou u Anna, de oudste, willen vragen?

'Ik zou het met Anna willen hebben over de omkering van haar rol: hoe ze op jonge leeftijd gezinsoudste werd. Na Vincents vertrek uit het gezin komt hij nooit meer terug in zijn rol van oudste kind, een rol die hij door zijn psychische toestand natuurlijk ook niet kon vervullen. Anna houdt de grote lijnen vast en leeft het meest van alle zes het leven dat de ouders voor hun kinderen voor ogen hadden. Net als de anderen heeft ook zij vast een mening over van alles, maar bij haar is die niet altijd terug te halen. In deze familie word je stilaan verwend met al die brieven, waardoor zo veel over hen zelf bekend is. Van Anna is dat minder het geval. Voor Wil was Anna bijvoorbeeld heel belangrijk, maar wat zij precies van elkaar vonden? Niet bekend. Dus als de mogelijkheid zich voor zou doen, liet ik haar aan het woord, juist over haar eigen mening. Die wordt, letterlijk en figuurlijk, steeds weggepoetst.'

Anna van Gogh. Beeld ®Van Gogh Museum

Heeft u er een familie bij gekregen?

'Een beetje wel. Ik schrijf ergens in dit boek dat ik dingen van hen weet die ze niet van elkaar hebben geweten. Zo kreeg Lies een buitenechtelijk kind van wie Vincent en Theo niet op de hoogte waren. En veel van de familieleden wisten niet van de sterke vriendschap of liefde tussen Willemien en Margaretha Meijboom. Behalve Vincent misschien, maar die brieven zijn in Frankrijk verloren gegaan. Vincent is sowieso niet of slecht op de hoogte van wat zich na zijn vertrek bij Lies afspeelt. Ook Anna houdt afstand tot hem, net als de veertien jaar jongere Cor. Eigenlijk wordt hij alleen nog omarmd door Theo en Wil, en in beperkte mate door Moe. Af en toe spreek ik een nazaat van de Van Goghs en dan betrap ik me erop dat ik hem of haar college zit te geven over de eigen familie. Heel gek is dat. Maar ook heel mooi.'

De zussen Van Gogh, Willem-Jan Verlinden, Uitgeverij Ambo | Anthos, 24,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.