OOG VOOR DETAILTong

Deze heilige rammelaar verbindt ons met onze geschiedenis

De lange tong op deze ravenrammelaar van de Tlingit staat voor de verbondenheid tussen mensen en dieren.Beeld Collectie the Fine Arts Museums of San Francisco

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: de tong.

In een Amerikaans museum liep ik, in een inmiddels onvoorstelbaar ver verleden, langs 18de- en 19de-eeuwse spullen waar ik niks van wist. Elk object was een vreemde. Een wonderschone vreemde, soms, maar ik was toch verbaasd hoe ontheemd je je kunt voelen als je zo veel aanknopingspunten mist. Ik spartelde naar de kant, houvast zoekend aan de tekstbordjes. Nu wil ik een cursus inheems Amerikaanse kunst doen.

Er stond van alles bij elkaar, Mimbres uit het midden van Noord-Amerika, Maya uit wat nu Mexico is, en deze fluit van de Tlingit uit het noordelijkste puntje van Amerika, onder meer het latere Alaska. Ze verdienden eigenlijk ieder een eigen afdeling, maar het was íéts.

Dit instrument verwonderde me even: drie dieren, een vreemd mens en een lange tong, ik bedoel maar. Ik fotografeerde het en liet het daarna weer gaan. Nu, in de intelligente lockdown, verdiepte ik me in de beelden en zag ik het ding ineens heel anders.

Het heeft de vorm van een raaf, met op zijn rug een mens, dat een masker lijkt te dragen. Dat mens steekt zijn tong uit naar een kikker, en die kikker eet die tong op. Een andere vogel hapt naar de kikker. Het is waarschijnlijk een ijsvogel; die verbinden de elementen water, lucht en aarde. Er zijn in meerdere collecties in Amerika zulke ‘raven rattles’ te zien, altijd met veel dieren en een mens, en altijd zo’n razende raaf als fluit. Omdat er zaadjes in zitten die meebewegen als je erop fluit, is het ook een soort rammelaar. Maar dat merk je natuurlijk niet in een museum. Het werd gebruikt door de sjamanen van de Tlingit in rituelen, en door de opperhoofden. Anderen mochten ze niet hanteren, en daarmee is het ook een machtobject. Maar het is vooral, besef ik nu, een instrument van verbondenheid

Tlingit-man met ravenrammelaar in Zuid-Oost Alaska, circa 1899. Beeld Alaska Native Collections

De raaf steelt volgens de scheppingslegende het licht – symbool ook voor kennis – om het naar de aarde te brengen en de tong staat voor de verbondenheid tussen mensen en dieren. Zij dragen kennis naar elkaar over en zijn zelfs uitwisselbaar. De ceremonies van de sjamaan zijn erop gericht deze connecties te ervaren. Soms zie je in deze rammelaars een haai met een mensengezicht, of een mens met een wolvenkop. In de museumzaal in San Francisco had ik er niet zo op gelet, nu pas zag ik waar het object om gaat: dat alles verweven is. Mens, dier, natuur, licht, kosmos en voorouders. Waarom voelde ik me zo raar?

Als je bij het online kijken naar een inheems Amerikaans object plotseling een vlaag voelt van wat nog het meest lijkt op jaloezie, dan weet je dat er iets mis is met je innerlijke huishouding. Jaloers op een kunstwerk? Nee, op een foto van een kunstwerk? Doe normaal.

Het was geen jaloezie, realiseerde ik me, maar verlangen. Dit kleine kunstinstrument symboliseert iets dat we missen nu we afgesneden zijn van musea en van elkaar, en dat elk goed kunstwerk in essentie doet: verbinden. Die rammelaar geeft daar vorm aan. Goede kunst maakt de verbondenheid voelbaar tussen ons en de wereld, ons en de natuur, ons onderling, ons en onze geschiedenis, en soms zelfs tussen ons en onze emoties, als we daar even niet goed bij konden.

Beeld Collectie the Fine Arts Museums of San Francisco

Ravenrammelaar, hout en pigment, gevuld met vezels, uit Zuid-Oost Alaska, circa 1870, 32,4 x 14 x 10,8 cm, Fine Arts Museum of San Francisco, VS.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden