Deze Griekse dirigent vergaarde wereldfaam in Rusland

De controversiële Griekse dirigent Teodor Currentzis, deze week in Nederland, vergaarde in Rusland wereldfaam. De Volkskrant zocht in Perm uit wat hem revolutionair maakt.

Teodor Currentzis tijdens de repetities. Beeld Daniel Cohen

Kameraad Lenin staat sneeuw te happen. Vanaf zijn sokkel kijkt hij uit over een stad met pokdalig asfalt en krakende trams. Perm in de Oeral: een geïsoleerd oord in het hart van Rusland, waar de Sovjet-Unie haar dissidenten in diepvrieskou placht te begraven.

Voor de cultuurtoerist viel hier tot voor kort weinig te beleven. Akkoord, vanuit Perm liet toneelschrijver Anton Tsjechov zijn Drie zusters smachten naar Moskou. En pal achter Lenins rug, in het Tsjaikovski Opera en Ballet Theater, zette de gymnasiast Sergej Diaghilev (1872-1929) zijn eerste stappen op weg naar roem als impresario in de balletbranche.

In 2011 maakte een warmbloedige Griek een eind aan Perms lange winterslaap. Zijn naam: Teodor Currentzis (43). Hij is de oprichter van het orkest MusicAeterna; de spiritueel leider van een kunstenaarskolonie in de Oeral; een luis in de pels van Poetins cultuurbeleid; een maestro die in klassieke muziek de revolutie predikt.

Zie hem in een afgetrapt lokaal repeteren met de jonge profs van MusicAeterna ('eeuwige muziek'). Het orkest bestaat uit twintigers en dertigers, op een paar verdwaalde veertigplussers na. Mozart, 25ste symfonie. Aan zoiets triviaals als de maat slaan, besteedt de dirigent weinig energie. Repeteren op z'n Currentzis betekent vooral veel praten. Hij vertelt over de 'groene glinstering' die hij bespeurt in het Andante. Signaleert een zuidelijk briesje, 'dat de wangen nu eens links streelt, dan weer rechts'.

CV

1972- Geboren in Athene

1976- Krijgt z'n eerste pianolessen; studeert aan het conservatorium viool en compositie

1994- Vestigt zich in Sint-Petersburg; leert het dirigentenvak van pedagoog Ilja Moesin

2004- Wordt chef-dirigent van het operahuis in Novosibirsk (Siberië); richt het koor en orkest MusicAeterna op

2011- Verhuist met MusicAeterna van Novosibirsk naar Perm

2015- Dirigeert op de Ruhrtriennale Das Rheingold (in regie van Johan Simons)

Op slag vernevelt de orkestkleur. De dirigent stapt van de bok en zweeft met armen als vleugels langs de cello's. Achter de fluiten draait hij een trage pirouette. Drie fotografen en een tv-ploeg slaan toe. Alles is anders bij Teodor Currentzis.

Deze week komt hij met zijn Russen naar Rotterdam en Utrecht. Behalve Mozart nemen ze een battalia of vechtstuk mee van de 17de-eeuwer Heinrich Biber. Waarna ze de barricades beklimmen in Beethovens Vijfde symfonie.

Currentzis is lang, voor een Griek. Tenger ook, al doen de biceps vermoeden dat hij de weg naar de sportschool weet te vinden. Hij ontvangt in zijn directiekamer in het theater van Perm, een 19de-eeuws boudoir, met warmrood behang in bloemmotief.

Teodor Currentzis. Beeld Daniel Cohen
Beeld Daniel Cohen

Verhuisd

Binnen de kortste keren spreekt zijn sonore bariton de oneliners die de dirigent de reputatie hebben bezorgd van een goeroe. 'Ik ben op aarde om het licht te verspreiden.' 'Mijn taak is het dromen van revoluties.'

Ruim honderd orkestmusici en koorzangers zijn speciaal voor hem verhuisd naar het hart van Rusland, twee uur vliegen voorbij Moskou. 'Hier kunnen we doen waarvoor we zijn opgeleid', zegt fagottist Talgat Sarsambajev (35), die zijn ogen ten hemel slaat als hij terugdenkt aan de diensten die hij draaide in het Bolsjoj-orkest. 'Hier gaat het om de kunst', bevestigt violiste Jana Svistoenova (24).

Currentzis spreekt de creativiteit van zijn mensen breed aan. Hij stuurt ze naar musea, draait films en belegt poëzie-avonden. Repetities kunnen beginnen met mediteren: ogen dicht, verzink in jezelf, voel de vibraties van de toon C.

De mengeling van kunst en idealisme kent Currentzis sinds zijn peutertijd in Athene. Zijn moeder gaf pianoles, vader was een eigengereide politieman die communisten weghield uit de concentratiekampen van het kolonelsregime. Na het conservatorium - hij studeerde viool en compositie - zocht Currentzis het avontuur in Oost-Europa. 'Ik woonde in Boekarest, Boedapest en Praag. Het IJzeren Gordijn was net gevallen. In die steden leek alles mogelijk, er hing een romantische, revolutionaire sfeer.'

Dirigeren leerde hij in Sint-Petersburg bij Ilja Moesin, de pedagoog die maestro's heeft gekneed als Kreizberg en Gergjev. Begaafde jongens, zou Moesin ooit hebben gezegd, maar Currentzis was het enige genie.

Redding

In 2004 trok hij naar de Siberische hoofdstad Novosibirsk. Hij richtte er Ruslands eerste orkest op dat speelde op historische instrumenten. Hij formeerde een nieuw koor. Met flair speelde hij in interviews de jonge hond. Currentzis zou de klassieke muziek gaan redden. Waarvan? Van 'braaf musiceren', wat hij gelijkstelde aan 'vrijen met een condoom'.

Die man moet ik hebben, dacht de gouverneur van Perm, toen hij plannen maakte om zijn schrale stad aan een cultuurinfuus te leggen. In 2011 lokte hij Currentzis van Siberië naar de Oeral, zijn musici mochten mee. Met een brutaal staaltje onderhandelen schroefde de dirigent de orkestbezetting op van 35 naar 80.

'Perm was even een droomstad', mijmert hij. 'We hadden vooruitstrevende galeries en festivals. Maar inmiddels is alles wegbezuinigd. MusicAeterna is als enige nog over. De nieuwe gouverneur is ons welgezind, maar het is crisis.'

Standbeeld van Lenin in Perm, dat in het parkje staat, vlak bij het Tsjaikovski Opera en Ballet Theater (rechts). Beeld Daniel Cohen

Vanuit Moskou komt bovendien de dreiging van censuur. 'Het land schiet in een nationalistische stuip', zegt Currentzis, 'er gebeuren rare dingen. Op het ministerie van Cultuur zou een lijst circuleren met Ruslandvriendelijke muziek. Het is alsof het land terugkeert naar de Sovjettijd.'

Serieus werd het vorig jaar in Novosibirsk. De Russisch-orthodoxe kerk hekelde een enscenering van Wagners opera Tannhäuser: Christus zou zijn ontheiligd. Er volgde een rechtszaak, die de kerk verloor. Toch werd de operadirecteur door Poetins minister van Cultuur Vladimir Medinski uit zijn functie ontheven. In een open brief op Facebook hekelde Currentzis het 'begin van totalitarisme'.

Maar op de geheven vinger van het Westen zit hij niet te wachten. 'De situatie kent enge trekjes, maar ook bij jullie zie ik censuur. Vorig jaar, op het festival van Aix-en-Provence, speelde Mozarts opera Die Entführung aus dem Serail zich af in een jihadistenkamp. Om moslims niet te kwetsen, paste de directie een paar scènes aan.'

Het Perm Tchaikovsky Opera en Ballet Theater. Beeld Daniel Cohen

Erotisch

In Perm bereidt Teodor Currentzis een bonte avond voor. In een van de acts zingt een zangeres in negligé Surabaya Johnny, een hit van Kurt Weill en Bertolt Brecht. Vanuit de zaal zit de dirigent haar dicht op de huid. De stem moet zwoeler, de choreografie kan vloeiender. Hij loopt het toneel op, danst voor, pakt een arm, rust niet tot hij de sfeer proeft van vooroorlogs Berlijn.

Solisten kneden kan hij als geen ander. In 2008 verscheen Currentzis' eerste cd: de opera Dido and Aeneas van Henry Purcell. Critici hoorden weliswaar een hortend koor en imperfecte strijkers. Maar over één ding waren ze het eens. Nog nooit was Dido zo erotisch en zo dwingend op haar zelfmoord afgekoerst.

Sindsdien gaan bij het verschijnen van een Currentzis-cd bij alle kenners de alarmen af. Van Mozarts opera Così fan tutte maakte hij een schrijnend adolescentendrama. In Stravinsky's Le sacre du printemps brak de Russische lente los met brute kracht.

Trots zegt hij: 'Ik voel me thuis in elke tijd en begrijp de stijl van elke periode.' Klinkt dat onbescheiden? 'Als ik bescheiden was, zou ik dit werk niet doen.'

The Daily Telegraph noteerde dat in hem een dirigent schuilt die de regels van de kunst kan herschrijven - 'als zijn narcisme tenminste niet met hem op de loop gaat'. 'Hmm', gromde een recensent van The Guardian over een Currentzis-cd. 'Sometimes it is just too extreme.'

'Een revolutionair staat gauw alleen', riposteert hij. 'Iedereen is je vijand. Mijn idee van een revolutie is juist om van mijn vijanden mijn vrienden te maken. Daarom heet mijn grote held Jezus Christus. Hij was de eerste in de geschiedenis die zei: hebt uw vijanden lief. Dat druist in tegen ons instinct, maar in de mens schuilt behalve iets dierlijks ook iets goddelijks. Naar dat goddelijke streef ik via muziek.'

Opnamen

Henry Purcell: Dido & Aeneas (Alpha)

Wolfgang Amadeus Mozart: Requiem (Alpha)

Dmitri Sjostakovitsj: Veertiende symfonie (Alpha); Pianoconcerten (met Alexander Melnikov, Harmonia Mundi)

Wolfgang Amadeus Mozart: Le nozze di Figaro, Così fan tutte (Sony)

Jean-Philippe Rameau: The Sound of Light (Sony)

Igor Stravinsky, Le sacre du printemps; Les noces (Sony)

Henry Purcell: The Indian Queen (dvd, regie Peter Sellars)

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski: Vioolconcert (met Patricia Kopatchinskaja, Sony)

Zijn droom is een klooster op de Griekse berg Athos. Het moet een oase worden van liefde en spiritualiteit, waar hij met zijn musici een leven leidt van ascese en schoonheid. 'En dan dalen we een paar keer per jaar af om onze muziek te laten horen.' Tot het zover is, buigt de dirigent zich over aardse zaken. Zoals: hoe wil hij op de foto? Vanuit het boudoir in Perm klinkt lawaaiig gezoem. De deur zwaait open. Daar staat Teodor Currentzis, hij geurt naar parfum en heeft soepel geföhnd haar. Zijn gezicht staat in de plooi van een heilsprofeet.

Biber, Mozart, Beethoven. MusicAeterna o.l.v. Teodor Currentzis, m.m.v. Patricia Kopatchinskaja (viool). Rotterdam, de Doelen, 13/1; Utrecht, TivoliVredenburg, 14/1.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden