Deze fotograaf ging op zoek naar foto's die het rouwende publiek maakte van Bobby Kennedy's 'funeral train'

Op 8 juni 1968 reed fotograaf Paul Fusco mee op de 'funeral train' van Robert F. Kennedy. Fusco legde de rouwende massa's langs het spoor vast. De Nederlandse kunstenaar Rein Jelle Terpstra stelde zichzelf de goede vraag: waar zijn de foto's die al die mensen toen maakten?

Een van de foto's die Paul Fusco nam vanaf de 'funeral train'.Beeld Paul Fusco

Zeker vijf keer heeft kunstenaar Rein Jelle Terpstra (57) gedacht dat hij hem had. Zat hij in zijn Amsterdamse atelier aan het IJ uren te turen naar foto's en 8mm-films uit 1968, om te kijken of de Amerikaanse fotograaf Paul Fusco erop stond. Dáár, dacht Terpstra dan. Daar, op die zwart-witfoto: die man met de zonnebril. Die man die zo zelfverzekerd uit het raampje van een treinwagon hangt, met opgerolde hemdsmouwen en een grote camera. Is dat, is dat niet, zou het - die man móét toch Paul Fusco zijn? Maar het was hem nooit. Nog geen enkele keer vond Terpstra de Amerikaanse fotograaf die in de vroege morgen van 8 juni 1968 op de trein van New York naar Washington was gesprongen, in opdracht van Look Magazine (een gewezen Amerikaans tijdschrift met veel plek voor fotografie). Geen gewone trein natuurlijk. De 'funeral train', met daarin het lichaam van Robert F. Kennedy.

Op 5 juni van dit jaar is het precies vijftig jaar geleden dat de geliefde Amerikaanse presidentskandidaat werd neergeschoten. Hij stierf een etmaal later. Zijn dood was een schok voor het land dat in 1963 al de moord op zijn broer, president John F. Kennedy, en in april 1968 die op Martin Luther King had moeten incasseren. De kist met het lichaam van Robert Kennedy werd met een speciale trein vervoerd van New York City naar Washington D.C.. Net als ruim honderd jaar eerder die van president Abraham Lincoln, ook al doodgeschoten. In Washington werd Robert Kennedy begraven op Arlington National Cemetery, de militaire begraafplaats waar ook veel beroemde Amerikanen liggen, onder wie John F. Kennedy.

Op 8 juni, het was een warme dag, verzamelde een miljoen mensen, jong, oud, zwart, wit, rijk, arm, zich langs de spoorlijn om hun 'Bobby' de laatste eer te bewijzen. Fotograaf Paul Fusco (87) reisde mee in de trein, die behalve de kist ook Kennedy's weduwe, hun kinderen, beveiligers en Amerikaanse beroemdheden vervoerde.

Een van de amateurbeelden die Rein Jelle Terpstra terugvond bij Amerikanen thuis. Hier een van Mary Sue Newton uit Newark.

Hangend uit het raam en gedurende de acht uur die de reis in beslag nam (normaal gesproken duurde de reis maar vier uur) richtte de fotograaf zijn camera op de menigtes langs het spoor. Hij maakte ongeveer duizend kleurenopnamen. Het resulteerde in een onvergetelijke serie.

Terpstra maakte in 2010 kennis met Fusco's Funeral Train. Een groot aantal van Fusco's foto's hing toen in het Amsterdamse Uitvaart Museum Tot Zover. De beelden maakten een verpletterende indruk, vertelt hij. Ze tonen een prachtige dwarsdoorsnede van de Amerikaanse samenleving en zijn overduidelijk uit een rijdende trein genomen ('die dynamiek!'). Maar Terpstra was vooral gefascineerd door het werkelijke onderwerp van de foto's: het kijken. Paul Fusco keek vanuit de trein naar de mensen langs het spoor en de mensen langs het spoor keken terug. Ze hadden hun fototoestellen en 8mm-filmcamera's meegebracht om de historische gebeurtenis vast te leggen.

Foto uit het archief van Philip Kennedy uit Arbutus.

En toen begon, heel langzaam, een idee te rijpen in het hoofd van Terpstra, verzamelaar van amateurfoto's (hij heeft er 55.000 en blijft daar heel gewoon onder) en al jaren geïnteresseerd in fotografie zonder hoofdletter F. Dat idee is uitgemond in een boek en in een tentoonstelling in het San Francisco Museum of Modern Art (SFMoMA). In het drieluik 'The Train. RFK's Last Journey' toont het museum een groot aantal foto's van Fusco en het werk van twee hedendaagse kunstenaars die zich in het spoor van de beroemde fotograaf verdiepten in Robert Kennedy's 'funeral train': de Franse kunstenaar Philippe Parreno, die de treinreis liet naspelen en daarvan een film maakte, en Rein Jelle Terpstra, die een 20 meter lange wandinstallatie met oude foto's en een film op vijf monitors laat zien.

Het is een terechte eer. Want de vraag die Terpstra zichzelf stelde, is de vraag die ieder van ons zichzelf eigenlijk had moeten stellen na het zien van Fusco's Funeral Train: waar is dat beeldmateriaal toch gebleven?

Foto uit het archief van Mary Sue Newton uit Newark.
Een foto die Paul Fusco nam vanaf de 'funeral train'.Beeld Paul Fusco

'Al die mensen,' zegt Terpstra, 'kijken naar iets wat in het boek van Fusco niet te zien is: de trein. Ik vroeg me af hoe díé eruit had gezien. Ik zocht op internet, maar vond niets.' In 2014 schoof hij al zijn andere werkzaamheden aan de kant om zich, vaak met hulp van vriend en fotokenner Taco Hidde Bakker (39), volledig te wijden aan het opsporen van de particuliere foto's en 8mm-filmpjes die op 8 juni 1968 waren gemaakt. Eerst per telefoon langs duizend-en-een Amerikaanse archieven, bibliotheken en historische verenigingen. Dat leverde niets op.

'Toen realiseerde ik me dat ik op zoek moest gaan naar de mensen zélf.' Want daar, in familiealbums, lades en oude diacarrousels, op zolders, in kelders, verspreid over het hele land, zou dat amateurmateriaal zich bevinden. Terpstra plaatste advertenties in Amerikaanse kranten en deed oproepen via sociale media. Het duurde even, maar hij kreeg antwoord. In totaal reageerden 46 mensen op zijn oproep. In het SFMoMa wordt hun beeldmateriaal naast de schematische treinroute gehangen, zodat je precies kunt zien waar tijdens de rit op 8 juni 1968 de foto's en films werden gemaakt en door wie.

Terpstra reisde langs de spoorlijn, hing rond op stationnetjes en klopte aan bij wildvreemden. Hij reed 300 kilometer om voor een zwart-wit afbeelding in een familiealbum, zonder te weten of hij die mocht gebruiken voor zijn project. Tijdens het gesprek begon de eigenaar van het album de pagina met de foto voorzichtig uit het album te scheuren: alsjeblieft.

Van een dakloze man kreeg hij een prachtige oude kleurenfilm die al jaren in een spullenopslag lag. Hij kreeg een geluidsopname van iemand die destijds naast het spoor in een schoolband had gespeeld. Hij werd verder geholpen door mensen die in 1968 huilend naar de voorbijrijdende trein hadden gekeken en nu fervente Trump-aanhangers waren. Hij sprak uren met Michael Scott, een zwarte man wiens vader in de jaren zestig actief was in de Civil Rights Movement en werd bedreigd door leden van de Ku Klux Klan. Als 15-jarige jongen was Scott vanuit North East, Maryland gekomen om afscheid te nemen van RFK. 'He was very important for the fabric of this country', zei hij; de presidentskandidaat was belangrijk geweest voor het dna van de Verenigde Staten.

Foto uit het archief van Claire Leary uit Iselin.

En eindelijk, eindelijk kon Terpstra met eigen ogen zien waarmee dit allemaal begonnen was: de Trein Zelf, groot, lang en met een imposante locomotief. Er hingen mensen uit de raampjes, een paar met een camera om hun nek (is dat, is dat niet, zou het?). En daar was het achterste rijtuig, waarin de kist stond, een Amerikaanse vlag eroverheen gedrapeerd. Het balkon aan de achterkant was versierd met takken en bladeren, er stonden beveiligers op. De lucht was hemelsblauw.

Dit was 'm, dacht Terpstra: de tegenblik. 'The people's view'.

'Het klinkt misschien een beetje arrogant...,' zegt hij, 'maar dit project voelt als een completering. Er wordt iets afgemaakt. Het gaat niet alleen meer om die blik van Paul Fusco, die vanaf de trein naar de Amerikaanse samenleving keek - nee, die samenleving kijkt nu ook terug. Het voelt als een tweede helft die wordt toegevoegd aan een belangrijk moment in de Amerikaanse geschiedenis.'

Foto uit het archief van Annie Ingra uit Elkton.

Het boek fungeert als een spoorboekje: het beeldmateriaal is voorzien van het tijdstip waarop de funeral train de plek aandeed. Blader het door en het voertuig rijdt in allerlei hoedanigheden: in zwart-wit, in kleur, van dichtbij en veraf, scherp en wazig, van New York naar Washington. Volgens Terpstra 'een typologie van de manieren waarop je een trein kunt vastleggen. En een mooi overzicht van de fotografie van toen'.

En Paul Fusco? Die laat zich ondanks al die nieuwgierige tegenblikken nog altijd niet zien. 'Ik vind hem wel hoor,' zegt Rein Jelle Terpstra, terwijl hij met toegeknepen ogen naar de trein op zijn beeldscherm tuurt. 'Dit project is nog niet klaar.'

'The Train. RFK's Last Journey'. Paul Fusco, Philippe Parreno & Rein Jelle Terpstra. 17/3 t/m 10/6 in San Francisco Museum of Modern Art. Het boek The People's View verschijnt binnenkort.

Foto uit het archief van Anie Ingra uit Elkton.

Vanaf 17/3 is in het Museum of Modern Art in San Francisco de tentoonstelling 'The Train. RFK's Last Journey' te zien. Naast de foto's van Paul Fusco (rechts), in 1968 genomen vanuit de trein waarmee het lichaam van de vermoorde Robert F. Kennedy werd vervoerd, toont het museum een film van de Franse kunstenaar Philippe Parreno én 'The People's View', een project van de Nederlandse kunstenaar Rein Jelle Terpstra. Terpstra maakte een visuele reconstructie van de treinreis vanuit het perspectief van de mensen langs het spoor. Het project bestaat uit amateurbeeld, een film en een boek. De tentoonstelling is deze zomer te zien op Les Rencontres, het fotografiefestival in Arles, Frankrijk, en in 2019 in een andere vorm in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden