Interview

Deze film ademt Afrika

Regisseur Peter Krüger en schrijver Ben Okri maakten een film over de ongrijpbaarheid van Afrika. Hun vehikel: een westerling die het continent juist wilde vangen in een encyclopedie.

null Beeld
Beeld

De Fransman Raymond Borremans (1906-1988) vluchtte in 1929 naar Afrika om te ontkomen aan het geweld in Europa. Hij raakte gefascineerd door de rijke cultuur en werkte vijftig jaar lang obsessief aan een encyclopedie over het continent - de uitgave in Ivoorkust kwam tot de letter N. In de film N: The Madness of Reason gaat de Belgische regisseur Peter Krüger verder in de geest van Borremans naar de huidige tijd. Zo zien we een bootje met Afrikanen op weg naar Europa, op hun beurt op de vlucht voor geweld.

De associatieve film is géén documentaire over Borremans, haast Krüger zich te zeggen. Diens leven is kleurrijk genoeg voor een biopic, daar niet van: eenmaal in West-Afrika speelde hij banjo voor de kolonialen, hij toerde met een rijdende bioscoop langs dorpen, hij legde een legendarische vlinderverzameling aan, en dan is er natuurlijk die encyclopedie. Maar Krüger wilde iets anders doen: 'Borremans is voor mij een vehikel, het gaat in mijn film over de westerse geest die wil ordenen en de wereld die niet te vangen is, over een Afrika dat zich niet wil laten benoemen.'

Voor de poëtische tekst die de beeldenstroom naar een hoger plan moet trekken, vroeg hij de Nigeriaanse schrijver Ben Okri, in 1991 beroemd geworden met de bekroonde roman The Famished Road (De hongerende weg). Die was meteen geïntrigeerd, maar moest eerst een nieuwe roman afschrijven. Toen Krüger de film na zeven jaar vrijwel af had, klopte hij opnieuw bij Okri aan.

Krüger: 'Ik had iemand nodig met wie ik kon dansen in deze film. Ik had zijn boeken gelezen en voelde een geestelijke verwantschap.' In het werk van Okri zijn de geestenwereld en het rijk der dromen even belangrijk als de gangbare realiteit. De film gaat over de rusteloze geest van Borremans die na diens dood verbaasd ronddoolt in Afrika.

Volgens de twee viel alles wonderlijk op zijn plaats, vanzelf, zonder veel discussie over de teksten.

Krüger en Okri

Peter Krüger (1970) studeerde filosofie om bijzondere films te maken: documentaires vermengd met fictie en fantasie. In 2011 maakte hij zo'n film over het Centraal Station van Antwerpen. Die werd bekroond op het festival van Montreal. Schrijver Ben Okri (1959) kreeg in 1991 de Booker Prize voor The Famished Road. De film N: The Madness of Reason is hun eerste samenwerking.

Afrikaanse sfeer

Krüger: 'Ik wilde een Afrikaanse film maken.'

Okri: 'De meeste westerse films over Afrika kunnen de Afrikaanse sfeer niet vatten, maar deze ademt Afrika. Ik moest juist leren denken als een Europeaan in Afrika in de jaren dertig. Van Borremans had ik alleen de encyclopedie, voor de rest heb ik hem helemaal moeten verzinnen, zijn opwinding, zijn rusteloosheid, zijn verbijstering en bewondering en ook de verwardheid van deze persoon, omdat categoriseren uiteindelijk niet lukt.

'Dat obsessieve van Borremans sprak me aan. Dat heeft Peter ook als hij films maakt en ik als ik romans schrijf. Bij hem was de obsessie ingegeven door verlichtingsdenken, de drang om te categoriseren. Maar Borremans ging ook naar Afrika om zichzélf te ontdekken. Dat is het positieve verhaal van migratie. Ook voor mij, terwijl ik al meer dan twintig jaar in Londen woon.'

Krüger: 'Het is het verhaal van een zoektocht. Borremans heeft bijna zijn hele leven gereisd, pas aan het eind woonde hij met zijn Stichting Borremans in Ivoorkust, het gebouw zie je in de film. Ik heb gezocht naar parallelle beelden: hij was muzikant in Mali en je ziet nu de Malinese zanger Vieux Farka Touré op het perron van het oude station van Bamako; ik vond een vrouw die nog steeds met een kindercinema rondtrekt.' (In N lachen kinderen om komiek Buster Keaton.) 'We moesten naar Dakar in Senegal voor zijn vlinderverzameling en een hedendaagse vlinderaar.'

Er zijn ook beelden van rebellen en etnisch geweld, gruwelijke foto's op het digitale cameraatje van een journalist, gedesoriënteerde VN-soldaten die een groepje traditionele jagers in het donkere bos staande houdt. Een oude schrijfmachine tikt de R van rebellen. De sfeer in Afrika is omgeslagen sinds Borremans' dood.

Krüger: 'Hij maakte de koloniale tijd mee en dertig jaar van de onafhankelijkheid. Het was het tijdperk van hoop op vooruitgang en voorspoed. Wegen werden aangelegd, scholen en universiteiten gebouwd, de kathedraal van Yamoussoukro, dat was het materiaal voor zijn encyclopedie. Nu is veel van die droom in elkaar gestort. Zijn geest vraagt zich af: wat is er gebeurd? In wat voor chaotische wereld ben ik gerold? Categorisering kan ook gevaarlijk zijn, bij etnische conflicten bijvoorbeeld.'

Okri: 'Borremans ontsnapte juist aan een Europa waar mensen steeds meer in categorieën werden onderverdeeld.'

null Beeld
Beeld

Bevrijding

Borremans is in de film summier te zien. Bij zijn oude assistent hangt nog een foto aan de muur. Die assistent vist nog elke zondag zoals hij vroeger deed met Borremans; hij huilt als hij door diens paspoort bladert. Krüger laat hem niets vertellen. 'Het was een diepe vriendschap. Elke keer dat ik hem sprak, huilde hij binnen een uur. Maar door de film komt hij ook los van Borremans, kan hij door met zijn eigen leven. Dat wil ik laten zien.'

Okri: 'De vrouw in de film, het geestenmedium, probeert zich ook van Borremans te bevrijden. Ze verzet zich tegen zijn categoriseringen. Zijn geest is onrustig omdat hij zijn werk niet heeft kunnen afmaken. Ze brengt hem tot rust.'

Dan zegt Okri: 'Ik weet opeens een betere titel voor de film: The restlessness of unfinished lives, de rusteloosheid van onvoltooide levens. Wat vind je?'

Peter Krüger proeft de woorden even en zegt: 'Ja, dat is ook mooi.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden