Achtergrond Alien

Deze documentaire laat je verliefd worden op de alien-op-een-stok van horrorklassieker Alien

Horrorklassieker Alien is 40. De docu ­Memory: Origins of Alien biedt een kijkje achter de schermen. Van de invloed van Francis Bacon tot een alien-op-een-stok.

Regisseur Ridley Scott op de set van de film ‘Alien’, 1979. Beeld Getty Images

De eerste keer gaat er iets mis op de set van een van de meest tot de verbeelding sprekende horrorscènes ooit. We zien de crew van het ruimteschip in de film Alien (1979) aan het ontbijt. Een astronaut, die eerder in de film werd aangevallen door een buitenaards organisme dat enige tijd aan z’n gezicht bleef kleven, spartelt gillend van de pijn over tafel. Waar je als kijker tot dan toe niet aan durfde denken, krijg je toch te zien: de gezichtsklever legde een eitje in de astronaut, in diens maag groeide een buitenaardse baby en die vreet zich nu een weg naar buiten. Probleem op de set: het t-shirt van de astronaut weigert open te scheuren.

De ontleding van de ‘chestburster scene’ is het hoogtepunt van Memory: The Origins of Alien, een inzichtelijke en enthousiasmerende documentaire van Alexandre Philippe (bekend van de Netflixdocu78/52, over de douchescène in Psycho) over de totstandkoming en betekenis van horrorklassieker Alien. Het Imagine Film Festival, het jaarlijkse horror-, sciencefiction- en fantasyfilmfestival in de Amsterdamse bioscoop Eye, presenteert tot en met volgende week een dubbelprogramma: eerst de documentaire, die eerder dit jaar in Amerika in première ging, gevolgd door een haarscherp gerestaureerde versie van de film.

Alien zorgde in de late jaren zeventig voor een radicale breuk met de idee dat Amerikaanse sciencefiction vooral opgewekt en vriendelijk moest zijn, zoals Close Encounters of the Third Kind (1977) en Star Wars (1977). Plots was het heelal donker, vies en levensgevaarlijk. In space, no one can hear you scream, klonk de unheimische slagzin waarmee Alien werd aangekondigd. De plot van de film was eenvoudig: buitenaards wezen slacht de bemanningsleden van een ruimteschip één voor één af. De uitwerking was verontrustend effectief. En ook thematisch raakte Alien aan onderwerpen die de mensheid veertig jaar geleden bezighielden. De documentaire staat daarbij uitgebreid stil, maar daarover zo meer.

De uitvoerige blik achter de schermen is een ode aan de filmarbeidsethos uit vervlogen tijden. Het zou nog zo’n twee decennia duren voor de hierboven beschreven gruwelen min of meer overtuigend konden worden verbeeld door een team softwareprogrammeurs. De productie van die ene befaamde scène is hoogst vermakelijk: de legendarische acteur John Hurt, de ongelukkige astronaut in kwestie, steekt met zijn hoofd door de ontbijttafel. Op tafel ligt een replica van zijn onderlijf, daaronder zit een kerel met de baby-alien als angstaanjagende pop op een stok (‘een soort penis met kleine tandjes’, omschrijft een andere acteur het monster treffend). Op commando van regisseur Ridley Scott, die op de toppen van zijn kunnen was en hierna Blade Runner zou maken, wordt het lijf met de pop doorboord en gaat de kraan van de bloedfontein open. Na de eerste poging mislukt ook de tweede. Het shirt geeft weer niet mee en op de namaakborst van Hurt zit nu een vlekje bloed. De reactie van de rest van de bemanning, ergens tussen walging, paniek en groeiende nieuwsgierigheid, bleek echter veel beter dan verwacht: hun gespannen blikken waren inmiddels levensecht.

Het sterkste archiefbeeld van Memory: The Origins of Alien is voorbij voor je er erg in hebt. Onder de tafel zit de man met de alien-op-een-stok terwijl hij een slok koffie neemt, wachtend op de derde, succesvolle poging. Het moment voelt veertig jaar later als een relikwie: zo zag dat er nou uit, maagomkerende scènes maken zonder computereffecten.

De ‘chestburster scene’ uit Alien: een buitenaards wezen barst met veel geweld uit de borst van astronaut G. W. Kane (John Hurt).

De documentaire heeft je dan al op allerlei manieren naar de film laten kijken. Alien als kritiek op Amerikaans imperialisme en een waarschuwing tegen exploitatie van onontgonnen gebied. Alien als reflectie op Watergate, Vietnam, corruptie, sociale onzekerheid en Koude Oorlogparanoia in het Amerika van de late jaren zeventig. En niet te vergeten: Alien als aanklacht tegen het patriarchaat; een film waarin de man wordt gepenetreerd, verkracht en bezwangerd. En als monument voor vrouwelijke empowerment, want de enige die de slachtpartij overleeft is de door Sigourney Weaver gespeelde astronaut Ellen Ripley. Het scenario van Dan O’Bannon toonde haar kracht en vindingrijkheid als aangenaam vanzelfsprekend. Haar vrouwelijkheid wordt in tegenstelling tot het titelpersonage in de recente superheldenfilm Captain Marvel niet voortdurend gedefinieerd. Ripley is geen vrouwelijke filmheld, maar een filmheld die toevallig vrouw is. Ze hoeft zich niet te bewijzen en oogt zo krachtiger dan wie ook.

Het mooie van Memory is dat de documentaire haarfijn laat zien hoe een klassieker als Alien niet in een creatief vacuüm kon ontstaan. Regisseur Philippe biedt een duizelingwekkende dosis verwijzingen naar pulpfilms, stripboeken, literatuur, schilderkunst en politiek. De ‘chestburster scene’? Scenarist Dan O’Bannon ontleende het idee aan de pulpstrip Seeds of Jupiter (1951), waarin een jongen een geheimzinnige zwarte pit inslikt en daarna een soort octopus uit zijn buik kruipt. De Zwitserse schilder H.R. Giger, onder meer verantwoordelijk voor het ontwerp van de alien, verklaart op archiefbeeld hoe hij zich liet inspireren door Fury, het doorbraakschilderij met een verkrampt schreeuwend wezen van Francis Bacon uit 1944. Bacon was vanwege zijn geaardheid door zijn vader uit huis gegooid en schilderde mogelijk op deze manier zijn woede en frustratie van zich af. Memory laat Gigers ontwerp en Bacons origineel in elkaar overlopen en inderdaad: de gelijkenis is onmiskenbaar.

Een onzichtbaar maar niet onbelangrijke rol achter de schermen bij Alien bleek weggelegd voor de legendarische B-filmproducent Roger Corman, hier geïntroduceerd onder zijn geuzennaam ‘de paus van de popcinema’. Toen scenarist Bannon hem vroeg Alien te produceren, wist Corman dat de film meer geld nodig zou hebben dan hij kon bieden. ‘Probeer eerst bij anderen en kom bij me terug als het niet lukt’, herinnert de inmiddels 93-jarige producent zijn reactie. Corman, toen al verantwoordelijk voor het lanceren van de filmcarrières van onder meer Francis Ford Coppola en Martin Scorsese, herkende de kwaliteit van het script, kende de beperkingen van zijn eigen financiële mogelijkheden en besloot een stap terug te doen.

Het is tekenend voor de volledigheid die Philippe na lijkt te streven. Memory: The Origins of Alien laat je niet alleen kijken met nieuwe ogen, de documentaire heeft ook oog voor de onbedoelde en ongeziene helden achter de schermen van deze klassieker.

78/52

Twee jaar geleden kreeg documentairemaker Alexandre Philippe, regisseur van Memory: The Origins of Alien, veel aandacht om een andere horrorfilmanalyse. 78/52 verwijst naar de 78 camera-instellingen en 52 cuts die Alfred Hitchcock nodig had voor de beruchte douchescène in Psycho (1960). Philippe trekt maar liefst anderhalf uur uit om die ene scène te ontleden. Dat kan een tikje over de top klinken, maar het pakt uit als een opwindende les in zo goed mogelijk leren kijken. Probeert u het vooral zelf: 78/52 is te zien op Netflix.

Imagine Film Festival

Een Zweeds ruimtevaartepos (Aniara), een Duitse seriemoordenaarsfilm (Der goldene Handschuh) en het relaas van een satanistische en moordzuchtige Noorse blackmetalband (Lords of Chaos) vormen slechts een kleine greep uit het programma van het Imagine Film Festival in Eye. Vijftig jaar na de moorden gepleegd door de sekteleden van Charles Manson, waarbij onder meer Sharon Tate om het leven kwam, komt het festival met een themaprogramma over sekten (Let’s Talk About Sects). Tijdens het festival geeft Ian Cooper, schrijver van het boek The Manson Family on Film and Television, college over de sekte. Cultfilm The Manson Family (1997) wordt vertoond en ook het maandelijkse filmprogramma van regisseur Martin Koolhoven, De keuze van Koolhoven, krijgt tijdens Imagine een sektarische tint.

Het Imagine Film Festival duurt tot en met 20 april. Voor programma en kaartverkoop, zie imaginefilmfestival.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.