Postuum Franco Zeffirelli (1923 - 2019)

Devote operaregisseur Franco Zeffirelli was een buitenbeentje in de progressieve Italiaanse filmwereld

De op 96-jarige leeftijd overleden Italiaanse film- en operaregisseur Franco Zeffirelli ging niet gebukt onder veel artistieke zelftwijfel. ‘Ik ben niet de beste operaregisseur in de wereld’, zei hij. ‘Ik ben de enige.’ Misschien geen gekke gedachtengang voor een man die volgens Italiaans genealogisch onderzoek een nazaat was van Leonardo da Vinci. 

Franco Zeffirelli tijdens een presentatie van zijn tentoonstelling ‘Zeffirelli. The Art of Entertainment’ in Rome in 2015. Beeld EPA

Zeffirelli was de man die het klassieke opera- en theaterrepertoire epische ensceneringen gaf, of het nu Mozart was of Shakespeare. En hij bracht datzelfde repertoire naar Hollywood in een aantal van de bekendste Shakespeare-verfilmingen van de jaren zestig en later - waar hij het repertoire nieuw leven inblies met verrassende rolbezettingen.

Zijn eerste film als regisseur - na tientallen producties voor operahuizen als de Met en La Scala - was The taming of the shrew in 1967, een film oorspronkelijk bedoeld voor het Italiaanse sterrenduo Sophia Loren en Marcello Mastroianni. Er was maar een andere filmpaar in die periode dat net zo veel opwinding kon genereren. De hoofdrollen gingen uiteindelijk naar Richard Burton en Elizabeth Taylor, die de film zelf financierden. The taming of the shrew werd goed ontvangen, hoewel Shakespeare-puristen weinig ophadden met de tekstbehandeling van de Italiaanse regisseur.

Romeo & Juliet

Zeffirelli brak echt door als filmregisseur met zijn volgende Shakespeare-bewerking, Romeo & Juliet uit 1968. Daarin gaf hij in tegenstelling tot zijn debuut twee onbekende tieners de hoofdrol: Leonard Whiting en Olivia Hussey. De film werd een enorm succes. De Amerikaanse criticus Roger Ebert sprak van ‘de meest opwindende film die Shakespeare ooit heeft gemaakt’.

Na zijn Shakespeare-bewerkingen richtte de devote Zeffirelli zich op religieuze thema’s met een film over Franciscus van Assisi (Brother Sun, Sister Moon, 1972) en vooral de mini-serie Jesus of Nazareth uit 1977, waarvoor hij een topcast bijeen bracht.

Zeffirelli werd geboren in Florence, waar hij kunst en architectuur studeerde. In de oorlog vocht hij aan de zijde van de partizanen en voegde hij zich bij het Britse leger als vertaler. Na de oorlog assisteerde hij op de sets van de grote neo-realistische generatie; hij was regie-assistent bij La Terra Trema van Luchino Visconti en werkte ook met regisseurs als De Sica en Rossellini. Ook in het theater werkte hij aanvankelijk met Visconti samen. Eind jaren vijftig begon hij met zijn eigen operaregies.

Hij raakte bevriend met Maria Callas, de grootste operazangeres van haar tijd en een vrouw ‘die geen enkel compromis wilde sluiten’. Met haar bracht hij onder meer La Traviata (1958), Tosca (1964) en Norma (1964) in het theater. Hij werkte ook een aantal keer samen met Joan Sutherland en werd een vaste waarde bij de Metropolitan Opera in New York. Zeffirelli: ‘Ik heb altijd geloofd dat opera een planeet is waar alle muzen samenwerken, de handen ineenslaan om alle kunsten te vieren.‘

Franco Zeffirelli tijdens de presentatie van zijn boek ‘Francesco’ in Rome in 2014. Beeld EPA

Zeffirelli lag gedurende zijn hele carrière onder vuur. Was het niet voor de blasfemische interpretatie van bijbelse figuren of de vrije tekstbehandeling bij Shakespeare, dan was het wel voor het feit dat hij de katholieke kerk steunde in haar opvatting over homoseksualiteit.

In de progressieve Italiaanse filmwereld was hij een volstrekt buitenbeentje: van 1994 tot en met 2001 was hij ook nog senator van de partij Forza Italia, de partij van Silvio Berlusconi. Als politicus was hij fel anti-links en pleitte onder meer voor de doodstraf voor vrouwen die een abortus hadden gehad.

Op hoge leeftijd (in 1996) kwam de regisseur uit de kast. Nog vorig jaar werd Zeffirelli beschuldigd van een aanranding op de set van een van zijn films. Zijn geadopteerde zoon Pippo ontkende dat er iets was voorgevallen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden