Deugdzame vrouwen baren éérst een kikker, dan een kind

Oog voor detail

Je ziet het pas goed van dichterbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: kikkers.

Jacob van Maerlant Der naturen bloeme, f.43r Geschreven rond 1270; handschrift uit Utrecht, circa 1350 Collectie Koninklijke Bibliotheek Den Haag Te zien t/m 3 juni op de tentoonstelling Magische miniaturen, Catharijneconvent Utrecht. Foto GRAAG NAAST ELKAAR PLAATSEN - Ca

Er vliegt een kikker over het kraambed. Dat kan weinig goeds betekenen. Dat kraambed is dan ook geen gewoon kraambed, de vrouw is geen gewone vrouw. Ze baarde net de kikker. De baby kwam erachteraan. Wie kijkt naar de soms onverdraaglijk onheilspellende Amerikaanse televisieserie The Handmaid’s Tale, naar Margaret Atwoods beroemde boek uit 1985, ziet hier iets verwants, van acht eeuwen eerder.

Vrouwen zijn goed voor één ding, althans de vruchtbare vrouwen. Hun deugd en nut is onderworpen aan de man en bestaat bij de gratie van het in stand houden van de man. Jacob van Maerlant, een 13de-eeuwse dichter die als een van de eersten in de Nederlandse volkstaal (Diets) schreef in plaats van in het Latijn, somt in dit hoofdstuk ‘de wonderbaarlijke volkeren’ op. Daarbij zitten vrouwen die in een rivier leven en tanden hebben als honden, mensen zonder hoofd met ogen op de schouders, mensen met één been en zo’n grote voet dat ze die als parasol kunnen gebruiken, mensen met staarten en mannen met gezichten op het voor- én achterhoofd.

Dat schreef hij niet voor kinderen. Beschrijvingen van monsterlijke wezens en mensen die halve dieren waren (of dieren baarden), waren in de Middeleeuwen serieuze literatuur en fysieke afwijkingen waren een uitdrukking van innerlijke morele corruptie. In de fantastische tentoonstelling Magische miniaturen liggen nu twee kostbare pagina’s open van dit boek: voilà, de vrouw die kikkers baart.

Volgens Van Maerlant, die weer de Franse Jacob van Vitry citeert, is er een land in Europa waar vrouwen als ze kinderen krijgen éérst een kikker baren. Als een vrouw níét eerst een kikker baart, heeft ze dus al een kind van een andere man gehad. Dit fabelachtige staaltje drogredeneren moest de goede van de slechte vrouwen scheiden, de nuttige van de lastige. Zoals een heks als ze bleef drijven een echte heks was en dus mocht worden verbrand, en als ze zonk toch een goed mens bleek maar hé, jammer, nu was ze al dood. Je zou d’r zo’n koude slijmkikker voor tussen je schaambeen proppen, om het te overleven.

Foto RV

En nu kun je natuurlijk denken, het is een verháál, zoals ook de Metamorfosen van Ovidius een verhaal zijn. Niemand gelooft toch dat Arachne echt in een spin veranderde of Syrinx in een bos rietstengels langs de rivier, waarvan je een panfluit kon maken. Maar deze lemma’s staan in een encyclopedie, een van de vroegste encyclopedieën over natuurverschijnselen: Van Maerlants Der naturen bloeme. Verderop in het boek staan beschrijvingen van vissen, bomen, geneeskrachtige planten en edelstenen. En het begint dus met een beschrijving van monsters en fabelwezens. Zoals er echt in eenhoorns werd geloofd en in de feniks of de basilisk (een slang met dodelijke blik), zo werd er ook geloofd in hondebekvrouwen en deze kraamkikkers.

Het geloof in wonderlijke wezens was in de Middeleeuwen zo normaal als kruidenthee. En elk monster verraadde iets over de menselijke moraal. Deze moraal zegt me dat ik in dat Europese land geen vrienden zou willen.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.