Der Ring des Nibelungen

Voor het laatst in het Muziektheater in Amsterdam: Wagners magnum opus Der Ring des Nibelungen in de enscenering van Pierre Audi. Het fikt en flakkert flink op het toneel. Achter de gordijnen sist het gas. Ruud Sloos regisseert de speciale effecten. 'Dit was brandhout.'








Der Ring des Nibelungen; De Nederlandse Opera in het Muziektheater in Amsterdam, vanaf 19 september t/m 14 oktober
(www.derringdesnibelungen.nl, www.dno.nl).

Hoho! Hoho! Hohei! Hohei! Hoho! Blase, Balg! Blase die Glut!Onder donderend geraas stort Siegfried (tenor Stig Andersen) brokken kolen (piepschuim) in een reusachtige metalen koker (de oven). Op dat moment klinkt achter zwarte gordijnen een zacht gesis. Vanuit een karretje waarop vier gastanks staan opgesteld, baant propaan zich onder druk van vier bar een weg door een leiding, naar het podium.Des Baumes Kohle, wie brennt sie kühnWie glüht sie hell und hehr!In springenden Funken sprühet sie aufHohei! Hoho! Hohei!Het gas stroomt over een gloeispiraal en ontbrandt met een gedempte plof. De vlammen slaan metershoog uit de koker tot vlak onder een goot, waarop volgende week stoelen voor toeschouwers zullen zijn geplaatst; deze plaatsen staan te boek als 'adventure seats'. Maar geen nood, bezweert de technische dienst van De Nederlandse Opera. Het is nagemeten: het wordt hooguit 48 graden Celsius. 'Daar gaat je haar echt niet van branden.'Ruud Sloos kijkt vanuit de coulissen van Het Muziektheater in Amsterdam geconcentreerd toe hoe een medewerker de kleppen van de tanks bedient. Een extra portie als de tragische held Siegfried de restanten van het zwaard Nothung in de koker kiepert om er een nieuw wapen uit te gieten. Even wat terugnemen als zijn verzorger, de dwerg Mime, zijn walgelijke gifdrank bereidt; een wolkje volstaat om het gezicht van Siegfried in een gloed te zetten. Het blijft voor Sloos, verantwoordelijk voor de speciale effecten bij het gezelschap, ook tijdens de laatste repetities voor de monsterproductie Der Ring des Nibelungen een intrigerend schouwspel. Een grijns. 'Kijken naar een open haard is toch ook prachtig? Ik zeg altijd: nothing beats a real fire.' Bij de tetralogie van Richard Wagner, die in de regie van Pierre Audi volgende week aan het Waterlooplein in reprise gaat, kan hij zijn lol op. Het knettert, loeit, flakkert, fikt, vonkt en walmt dat het een aard heeft in Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung. Bij Audi kronkelen drakententakels brandend op het podium, rollen mijnwagentjes waar de vlammen uitslaan het duistere rijk Nibelheim binnen en trekt het vuur geregeld lange sporen op het toneel. Sloos: 'Waar Audi is, is vuur'. Zelf wenst de regisseur te relativeren. Hij heeft voor zijn uitvoering ook geregeld gekozen voor toepassing van elektrisch licht. 'Wagner kende vuur de functie van bescherming toe, of als een stap naar het pure. Maar ik wilde alleen echt vuur om het negatieve, het kwaad, de destructie te markeren. 'Ik ben geen pyromaan. In misschien tien van de 35 producties heb ik vuur gebruikt. Het is een instrument. Ruud Sloos begrijpt dat. Het vereist creativiteit, artisticiteit.' De werkelijkheid van de speciale effecten is prozaïsch als Das Rheingold in try-out voor publiek wordt opgevoerd. Sloos (47) snelt door de catacomben van het theater en grijpt een lichtkabel. Op het podium dartelen de Rijndochters en volgt de dwerg Alberich gebiologeerd een klomp goud, waaruit hij later een ring zal smeden. Het op afstand bestuurbare karretje vol kopspiegellampen in folie rijdt het toneel af, Sloos trekt het snoer behoedzaam voor het wagentje uit. 'Weinig special effect dit, maar het hoort er ook bij.' Van opleiding is hij leraar tekenen en handvaardigheid. Maar na drie weken lesgeven wist hij dat daar zijn hart niet lag. Hij meldde zich aan bij de opera, voor de afdeling rekwisieten. De speciale effecten kwamen later. Voor Civil Wars van Robert Wilson waren radiografisch bedienbare vogels nodig. 'Kun jij die soms maken?' Sindsdien verzint hij oplossingen naar wens van regisseur en ontwerper. 'Het bedenken, dat is het leukst. Maar mijn scholing is niet voor niets is geweest. Ik kan, denk ik, goed aanvoelen waar ze naar toe willen.' Uitvoering heeft ook zijn charme. Als er spontaan een applausje in het publiek opwelt als een effect voorbij komt, laat dat hem niet onberoerd. De hitte slaat nog van de koker in Mime's smederij af, als Andersen en Clark zich hebben teruggetrokken in hun kleedkamers. Sloos overziet de puinhopen: aambeeld, oven, tangenbak; eendrachtig omgekukeld onder begeleiding van knallen en flitsen. Hij drukte zelf de knoppen in voor de zogeheten pyrotechnische effecten: potjes met een mengsel van kruit en magnesium. Het is de dag waarop bekend wordt dat in Egypte dertig bezoekers in een theater zijn omgekomen, nadat een acteur een kandelaar op het toneel omstootte. 'Tja, wat denk je dan? Banania, daar.' Sloos schudt misprijzend het hoofd. Is er bijvoorbeeld gedacht aan impregneermiddelen in kleding die langs de kaarsen zwiert, zijn brandvertragers gebruikt in het decor? Toegegeven, er moesten in Amsterdam bij eerdere uitvoeringen in de jaren negentig ook wat hordes worden genomen om de brandweer te overtuigen dat open vuur in een theater verantwoord was. De toneeltraditie was meer die van serpentines, in kronkels geblazen door een ventilator, uitgelicht door een spotje of een enkele fakkel. Gas was ondenkbaar. Tanks, die kunnen slechts ontploffen. Uiteindelijk zwichtte de dienst. Sloos: 'We wilden per se gas. Prachtig geel licht. Op elke gastank zit nu een magneetventiel. Bij de geringste storing - kortsluiting, een lege accu - sluit de boel af. In een noodsituatie volstaat één druk op de knop. Het karretje is heel snel naar de uitgang te rijden. Het is absoluut veilig.' Regisseurs zijn er ook aan gehecht. Sloos herinnert zich hoe Peter Stein met De Nederlandse Opera op de Salzburger Festspiele dreigde een akte te schrappen uit Schönbergs Moses und Aron waarin een metersbreed braambos in brand vliegt. De wet in Oostenrijk verbiedt het gebruik van gas. Steins dreigement betekende zo niet een halvering, dan toch zeker een ernstige amputatie van de voorstelling. De autoriteiten wrongen zich in tal van bochten de productie te redden. Fakkels werkten niet; het bos bezweek onder het gewicht. Dan maar het lichtere methaan in plaats van propaan. Stein zag het blauwige licht. 'Dat ziet eruit als een omgevallen gasfornuis.' Propaan werd het dus, zij het dat de tank buiten moest staan, en het gas door een veredelde tuinslang over trapjes en gangetjes naar het podium werd geleid. 'Dat was pas gevaarlijk. Er reden vorkheftrucks overheen.' Sloos begrijpt de argwaan van het spuitgilde wel. 'Wij willen vuur maken, zij willen blussen.' In een vroeg stadium is de brandweer al bij het overleg betrokken. Kan het brandscherm tussen publiek en podium wel tijdig zakken nu het plankier vrijwel tussen de stoelen reikt? Kunnen de 'adventure seats' snel worden ontruimd? Wat zit er precies in die mijnwagentjes? Sloos: 'Het is belangrijk zelf mogelijke problemen te onderkennen en maatregelen te nemen. Dat wekt vertrouwen. En vergeet niet: we hebben een clean sheet. Er is nooit wat gebeurd.'Maar hij bekent dat het nog enige moeite heeft gekost de brandwacht in het theater ervan te overtuigen dat brandmelders in de directe omgeving van het toneel tijdelijk moeten worden uitgeschakeld om te voorkomen dat de installatie reageert op de rookmachines. Toch: 'Even de brandweer bellen.' Voordat de derde akte in Das Rheingold aanbreekt, waarin het in Nibelheim behoorlijk zal gaan spoken, grijpt Sloos de telefoon in het portiershokje van het theater. 'Goedenavond, ik wilde even een pyro-effect aanmelden. Over een kwartier, en tegen tienen nog een keer.' Het is voorschrift: na de vuurwerkramp in Enschede wil de overheid van elke geregisseerde knal van tevoren op de hoogte zijn. Na de mededeling rammelen Sloos' vingers onbekommerd op knoppen van een metalen doosje. Het knalt, sist en flitst in het nevelenrijk. Maar het onheil voltrekt zich niet alleen in Wagners libretto. Met een zorgelijk gezicht, een koptelefoon vol aanwijzingen op het hoofd, beent Sloos naar achteren. Een mijnkarretje is de vloer op gereden, zonder dat het vuur is ontstoken. Terughalen! Geen gasdruk! Herstellen, kraan open, terug de schijnwerpers in. Weer een jobstijding. Een van de Nibelungen die in de donkerte zijn komen aansnellen, is per ongeluk achter een rots op een flitspotje gaan staan. Alarm: een pyro-effect in het geding. Het past in het beeld: de dwerg Alberich (Werner van Mechelen) vervloekt op het podium de ring.Gab sein Gold mir Macht ohne MassNun zeug' sein Zauber Tod dem, der ihn trägtSloos besluit tot inspectie ter plekke en sluipt het podium op. Maar vlak voor hij de rots bereikt flitst een felle spot aan.Hij staat even later mokkend tussen de gordijnen. Dat het potje onbeschadigd bleek, en tegen het eind van Das Rheingold het podium kort in hel licht zette, is een schrale troost. 'Vanaf de tweede ring moet iemand me hebben gezien. Dit mag niet, dit doorbreekt de magie van het theater.' Zijn conclusie na de generale met publiek: 'Dit was brandhout. Maar iedereen staat weer op scherp.' Vanaf de tribune golven de bravo's. Der Ring des Nibelungen, Richard Wagner; De Nederlandse Opera, Het Muziektheater Amsterdam. Vanaf 19 september. www.derringdesnibelungen.nl.Onder donderend geraas stort Siegfried (tenor Stig Andersen) brokken kolen (piepschuim) in een reusachtige metalen koker (de oven). Op dat moment klinkt achter zwarte gordijnen een zacht gesis. Vanuit een karretje waarop vier gastanks staan opgesteld, baant propaan zich onder druk van vier bar een weg door een leiding, naar het podium.

Des Baumes Kohle, wie brennt sie kühn

Wie glüht sie hell und hehr!

In springenden Funken sprühet sie auf

Hohei! Hoho! Hohei!

Het gas stroomt over een gloeispiraal en ontbrandt met een gedempte plof. De vlammen slaan metershoog uit de koker tot vlak onder een goot, waarop volgende week stoelen voor toeschouwers zullen zijn geplaatst; deze plaatsen staan te boek als 'adventure seats'. Maar geen nood, bezweert de technische dienst van De Nederlandse Opera. Het is nagemeten: het wordt hooguit 48 graden Celsius. 'Daar gaat je haar echt niet van branden.'

Ruud Sloos kijkt vanuit de coulissen van Het Muziektheater in Amsterdam geconcentreerd toe hoe een medewerker de kleppen van de tanks bedient. Een extra portie als de tragische held Siegfried de restanten van het zwaard Nothung in de koker kiepert om er een nieuw wapen uit te gieten. Even wat terugnemen als zijn verzorger, de dwerg Mime, zijn walgelijke gifdrank bereidt; een wolkje volstaat om het gezicht van Siegfried in een gloed te zetten.

Het blijft voor Sloos, verantwoordelijk voor de speciale effecten bij het gezelschap, ook tijdens de laatste repetities voor de monsterproductie Der Ring des Nibelungen een intrigerend schouwspel. Een grijns. 'Kijken naar een open haard is toch ook prachtig? Ik zeg altijd: nothing beats a real fire.'

Bij de tetralogie van Richard Wagner, die in de regie van Pierre Audi volgende week aan het Waterlooplein in reprise gaat, kan hij zijn lol op. Het knettert, loeit, flakkert, fikt, vonkt en walmt dat het een aard heeft in Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung. Bij Audi kronkelen drakententakels brandend op het podium, rollen mijnwagentjes waar de vlammen uitslaan het duistere rijk Nibelheim binnen en trekt het vuur geregeld lange sporen op het toneel. Sloos: 'Waar Audi is, is vuur'.

Zelf wenst de regisseur te relativeren. Hij heeft voor zijn uitvoering ook geregeld gekozen voor toepassing van elektrisch licht. 'Wagner kende vuur de functie van bescherming toe, of als een stap naar het pure. Maar ik wilde alleen echt vuur om het negatieve, het kwaad, de destructie te markeren.

'Ik ben geen pyromaan. In misschien tien van de 35 producties heb ik vuur gebruikt. Het is een instrument. Ruud Sloos begrijpt dat. Het vereist creativiteit, artisticiteit.'

De werkelijkheid van de speciale effecten is prozaïsch als Das Rheingold in try-out voor publiek wordt opgevoerd. Sloos (47) snelt door de catacomben van het theater en grijpt een lichtkabel. Op het podium dartelen de Rijndochters en volgt de dwerg Alberich gebiologeerd een klomp goud, waaruit hij later een ring zal smeden. Het op afstand bestuurbare karretje vol kopspiegellampen in folie rijdt het toneel af, Sloos trekt het snoer behoedzaam voor het wagentje uit. 'Weinig special effect dit, maar het hoort er ook bij.'

Van opleiding is hij leraar tekenen en handvaardigheid. Maar na drie weken lesgeven wist hij dat daar zijn hart niet lag. Hij meldde zich aan bij de opera, voor de afdeling rekwisieten. De speciale effecten kwamen later. Voor Civil Wars van Robert Wilson waren radiografisch bedienbare vogels nodig. 'Kun jij die soms maken?' Sindsdien verzint hij oplossingen naar wens van regisseur en ontwerper. 'Het bedenken, dat is het leukst. Maar mijn scholing is niet voor niets is geweest. Ik kan, denk ik, goed aanvoelen waar ze naar toe willen.' Uitvoering heeft ook zijn charme. Als er spontaan een applausje in het publiek opwelt als een effect voorbij komt, laat dat hem niet onberoerd.

De hitte slaat nog van de koker in Mime's smederij af, als Andersen en Clark zich hebben teruggetrokken in hun kleedkamers. Sloos overziet de puinhopen: aambeeld, oven, tangenbak; eendrachtig omgekukeld onder begeleiding van knallen en flitsen. Hij drukte zelf de knoppen in voor de zogeheten pyrotechnische effecten: potjes met een mengsel van kruit en magnesium.

Het is de dag waarop bekend wordt dat in Egypte dertig bezoekers in een theater zijn omgekomen, nadat een acteur een kandelaar op het toneel omstootte. 'Tja, wat denk je dan? Banania, daar.' Sloos schudt misprijzend het hoofd. Is er bijvoorbeeld gedacht aan impregneermiddelen in kleding die langs de kaarsen zwiert, zijn brandvertragers gebruikt in het decor?

Toegegeven, er moesten in Amsterdam bij eerdere uitvoeringen in de jaren negentig ook wat hordes worden genomen om de brandweer te overtuigen dat open vuur in een theater verantwoord was. De toneeltraditie was meer die van serpentines, in kronkels geblazen door een ventilator, uitgelicht door een spotje of een enkele fakkel. Gas was ondenkbaar. Tanks, die kunnen slechts ontploffen.

Uiteindelijk zwichtte de dienst. Sloos: 'We wilden per se gas. Prachtig geel licht. Op elke gastank zit nu een magneetventiel. Bij de geringste storing - kortsluiting, een lege accu - sluit de boel af. In een noodsituatie volstaat één druk op de knop. Het karretje is heel snel naar de uitgang te rijden. Het is absoluut veilig.'

Regisseurs zijn er ook aan gehecht. Sloos herinnert zich hoe Peter Stein met De Nederlandse Opera op de Salzburger Festspiele dreigde een akte te schrappen uit Schönbergs Moses und Aron waarin een metersbreed braambos in brand vliegt. De wet in Oostenrijk verbiedt het gebruik van gas. Steins dreigement betekende zo niet een halvering, dan toch zeker een ernstige amputatie van de voorstelling. De autoriteiten wrongen zich in tal van bochten de productie te redden. Fakkels werkten niet; het bos bezweek onder het gewicht. Dan maar het lichtere methaan in plaats van propaan. Stein zag het blauwige licht. 'Dat ziet eruit als een omgevallen gasfornuis.' Propaan werd het dus, zij het dat de tank buiten moest staan, en het gas door een veredelde tuinslang over trapjes en gangetjes naar het podium werd geleid. 'Dat was pas gevaarlijk. Er reden vorkheftrucks overheen.'

Sloos begrijpt de argwaan van het spuitgilde wel. 'Wij willen vuur maken, zij willen blussen.' In een vroeg stadium is de brandweer al bij het overleg betrokken. Kan het brandscherm tussen publiek en podium wel tijdig zakken nu het plankier vrijwel tussen de stoelen reikt? Kunnen de 'adventure seats' snel worden ontruimd? Wat zit er precies in die mijnwagentjes?

Sloos: 'Het is belangrijk zelf mogelijke problemen te onderkennen en maatregelen te nemen. Dat wekt vertrouwen. En vergeet niet: we hebben een clean sheet. Er is nooit wat gebeurd.'

Maar hij bekent dat het nog enige moeite heeft gekost de brandwacht in het theater ervan te overtuigen dat brandmelders in de directe omgeving van het toneel tijdelijk moeten worden uitgeschakeld om te voorkomen dat de installatie reageert op de rookmachines.

Toch: 'Even de brandweer bellen.' Voordat de derde akte in Das Rheingold aanbreekt, waarin het in Nibelheim behoorlijk zal gaan spoken, grijpt Sloos de telefoon in het portiershokje van het theater. 'Goedenavond, ik wilde even een pyro-effect aanmelden. Over een kwartier, en tegen tienen nog een keer.' Het is voorschrift: na de vuurwerkramp in Enschede wil de overheid van elke geregisseerde knal van tevoren op de hoogte zijn. Na de mededeling rammelen Sloos' vingers onbekommerd op knoppen van een metalen doosje. Het knalt, sist en flitst in het nevelenrijk.

Maar het onheil voltrekt zich niet alleen in Wagners libretto. Met een zorgelijk gezicht, een koptelefoon vol aanwijzingen op het hoofd, beent Sloos naar achteren. Een mijnkarretje is de vloer op gereden, zonder dat het vuur is ontstoken. Terughalen! Geen gasdruk! Herstellen, kraan open, terug de schijnwerpers in.

Weer een jobstijding. Een van de Nibelungen die in de donkerte zijn komen aansnellen, is per ongeluk achter een rots op een flitspotje gaan staan. Alarm: een pyro-effect in het geding.

Het past in het beeld: de dwerg Alberich (Werner van Mechelen) vervloekt op het podium de ring.

Gab sein Gold mir Macht ohne Mass

Nun zeug' sein Zauber Tod dem, der ihn trägt

Sloos besluit tot inspectie ter plekke en sluipt het podium op. Maar vlak voor hij de rots bereikt flitst een felle spot aan.

Hij staat even later mokkend tussen de gordijnen. Dat het potje onbeschadigd bleek, en tegen het eind van Das Rheingold het podium kort in hel licht zette, is een schrale troost. 'Vanaf de tweede ring moet iemand me hebben gezien. Dit mag niet, dit doorbreekt de magie van het theater.' Zijn conclusie na de generale met publiek: 'Dit was brandhout. Maar iedereen staat weer op scherp.' Vanaf de tribune golven de bravo's.


Der Ring des Nibelungen; De Nederlandse Opera in het Muziektheater in Amsterdam, vanaf 19 september t/m 14 oktober (www.derringdesnibelungen.nl, www.dno.nl).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden