Review

Dennett heeft een enorm rijk boek over evolutie afgeleverd

Over de evolutie van de menselijke geest heeft de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett een enorm rijk boek afgeleverd, ook al bewandelt hij hier en daar een zijpad te veel.

In de 17de eeuw introduceerde de Franse wiskundige en filosoof René Descartes het begrip 'res cogitans', het denkende ding. Met dat denkende ding doelde hij op de 'geest', het 'bewustzijn', het 'ik' of welke andere naam je het geheimzinnige beestje ook maar mag geven dat de hele tijd hinderlijk tegen je aan zit te leuteren en zich ergens binnen de grenzen van het menselijk lichaam ophoudt (menselijk, want juist dat denkende ding onderscheidde volgens Descartes de mens van het dier) en dat - in tegenstelling tot dat lichaam - niet uit materie bestaat.

Met de introductie van die res cogitans werd door Descartes nog een ander onderscheid benadrukt, namelijk dat tussen lichaam en ziel. Je hébt een lichaam; je bént een ziel. Descartes was bepaald niet de eerste die lichaam en ziel als twee aparte units definieerde - de aanname dat er zoiets als een ziel bestaat die in tegenstelling tot het lichaam onsterfelijk is, is een van de fundamenten onder veel godsdiensten, waaronder het christendom, en de christenen hadden het weer gejat van de oude Grieken.

Daniel C. Dennett
Van bacterie naar Bach en terug - De evolutie van de geest (****), non-fictie.
Uit het Engels vertaald door Rogier van Kappel. Atlas Contact; 516 pagina's; euro 34,99.

'Cartesiaanse wond'

In de eeuwen na Descartes kantelde de moderne wetenschap het denken. Tegenwoordig is de heersende opvatting onder wetenschappers en filosofen dat hersenen en geest hetzelfde zijn: dat de menselijke geest dus een materieel orgaan is, zonder geheimzinnige extra eigenschappen die in andere levende organismen niet zijn terug te vinden, schrijft de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett (1942) in zijn nieuwe boek Van bacterie naar Bach en terug.

Onder wetenschappers en filosofen, inderdaad, want bij veel 'leken', zoals Dennett mensen zonder wetenschappelijke achtergrond noemt, wil dat nieuwe inzicht er maar niet in. Creationisten, intelligent designers en ouderwetse gelovigen, maar ook mensen die om andere redenen hechten aan de onsterfelijke ziel, houden de 'cartesiaanse wond' liever intact.

Wat de boel compliceert, is dat iedereen zich als het om het eigen bewustzijn gaat een deskundige waant. Dennett: 'Ik heb een halve eeuw, dus mijn hele academisch leven lang, aan dit project besteed, in een dozijn boeken en honderden artikelen waarin ik me met verschillende stukjes van de legpuzzel bezighield, zonder dat ik erin geslaagd ben om veel lezers van argwanend agnosticisme naar rustige overtuiging te leiden. Maar ik laat me niet ontmoedigen en probeer het nogmaals, en deze keer ga ik voor het hele verhaal.'

De Amerikaanse hoogleraar filosofie Daniel Dennett (Tufts University) is een berucht wetenschapper die graag met andere beruchte wetenschappers - zoals onze eigen Dick Swaab - de degens mag kruisen over zaken als het bestaan van de vrije wil. In 1963 begon hij na te denken over de evolutie van de menselijke geest, en eigenlijk is alles waarover hij in die afgelopen vijftig jaar schreef terug te brengen tot deze vraag: wat is bewustzijn? Hoe zag dat bewustzijn eruit tijdens de lange weg die de evolutie heeft afgelegd om van de eerste eencellige tot de intelligente mens van nu te komen? Oftewel: hoe zijn wij geworden wie we zijn?

Veel groter kun je een vraag niet krijgen, en Dennett neemt in dit nieuwe boek dan ook 500 pagina's om tot zijn antwoord te komen, waarbij hij royaal put uit eerder werk. Hoewel de filosoof zichzelf in het begin omschrijft als een 'goedgeïnformeerde amateur' wordt de toon allengs zelfbewuster en belooft hij de lezer een spannende reis, geplaveid met grote antwoorden: 'Ik heb een pad gevonden naar een toereikende en bevredigende verklaring van de manier waarop de magie van onze geest tot stand komt zonder ook maar iets van magie.'

Het klinkt zo overtuigend dat je de eerste hoofdstukken handenwrijvend blijft omslaan en onverwacht opdoemende betonblokken ('het protodarwiniaanse algoritme van het differentiële 'overleven' van chemische combinaties kan tot autokatalytische reactiecycli leiden') toegeeflijk negeert; zó vaak wordt het geheim van het al nu ook weer niet ontsluierd.

Beeld HH

Ruggegraat

Helaas komt ook Dennett niet met nieuwe inzichten. Wel staat hij uitgebreid stil bij de geschiedenis van de 'waarom'-vraag. Voor zover bekend is de mens de enige diersoort die vragen stelt over het waarom van zijn bestaan. Maar 'waarom' is een dubbelzinnig woord; het kan zowel verwijzen naar de achterliggende reden (met welk doel is alles zo gegaan als het ging?) als naar het hoe (op wat voor manier ging alles zoals het ging?).

Het probleem met die doelvraag is dat de evolutie geen vooropgesteld doel lijkt te hebben; er zijn processen en er is een resultaat, maar die processen verlopen niet volgens een handleiding die naar dat beoogde resultaat toewerkt. Voor het antwoord op de vraag naar het waarom in de tweede betekenis van het woord gebruikt Dennett de beproefde methode van 'reverse engineering': het terugvolgen van een ontstaansgeschiedenis.

De ruggegraat van Dennetts betoog wordt gevormd door twee wetenschappers: Charles Darwin, die in de 19de eeuw natuurlijke selectie aanwees als het belangrijkste mechanisme achter de evolutie, en de 20ste eeuwse Britse computerpionier Alan Turing. Beiden legden ze het bestaan bloot van 'competentie zonder begrip': cellen en machines kunnen allerlei nuttige taakjes uitvoeren zonder enig idee te hebben van waar ze mee bezig zijn.

Waar in de evolutie sprake is van 'bottom-up'-ontwerp - in den beginne was er de eencellige en van daaruit is geleidelijk de rest ontstaan - zijn computers voorbeelden van intelligente 'top-down'-ontwerpen. Ook mensen zijn 'bottom-up' door de evolutie gevormde dieren. Dat de menselijke geest volgens Dennett toch 'spectaculair verschilt van die van welke andere soort ook', komt omdat ergens tijdens de vorming van de menselijke geest het doelloze mechanisme dat Darwin blootlegde, is gevolgd door het doelbewuste mechanisme van Turing.

De basis van de menselijke geest is niet anders dan die van andere dieren, maar op zeker moment is de culturele evolutie eraan gaan slijpen, waarna het sneeuwballetje aan het rollen sloeg: hoe meer mensen via die culturele evolutie te weten kwamen, hoe meer ze met hun brein deden, waarna dat slimmere brein hen in staat stelde nog meer te weten te komen, waarna ze nóg meer met hun brein deden, et cetera. De menselijke geest is dus het gevolg van culturele evolutie, en die kon pas ontstaan toen de mens over nuttige 'denkgereedschappen' beschikte die zich in onze hersenen nestelden.

'Memen'

De belangrijkste instrumenten van de culturele evolutie zijn de 'memen', een begrip dat in de jaren zeventig werd gemunt door Richard Dawkins als culturele tegenhanger van 'genen'. Memen, zegt Dennett Dawkins na, zijn een nieuw soort evolutionaire replicatoren, 'informationele virussen die dragers zijn van aanstekelijke gewoonten'. Menselijke hersenen zijn tot dusver de enige die ernstig door memen geïnfecteerd zijn geraakt. De gedachte dat je kleine meisjes het best roze shirtjes met onnozele tekstjes erop kunt aantrekken en kleine jongens stoere shirtjes met 'hero' erop, is een voorbeeld van een meme. De koningin van de memen is taal.

Op de twee wezenlijkste vragen (hoe is het leven begonnen, en hoe de menselijke taal?) moet ook Dennett het antwoord schuldig blijven. Dat Dennett zich het ene moment tot de geïnteresseerde leek richt en het volgende tot zijn vakbroeders, inclusief de vijanden met wie hij rekeningetjes te vereffenen heeft, is hinderlijk. En als hij een zijpad ontwaart, zal hij het niet laten liggen. Allemaal jammer; maar het resultaat is toch vooral een enorm rijk boek. 'Dit is wat ik heb geleerd', zegt de oude filosoof - het is veel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden