Demonische schoonheid in meesterwerk Louis Andriessen

Ook op zijn 76ste maakt componist Louis Andriessen een grotesk en rebels meesterwerk - in de VS, waar hij op handen wordt gedragen. V was erbij.

Theatre of the World wordt door Andriessen zelf een 'Grotesque Stagework in nine scenes' genoemd. Beeld Craig T. Mathew

Welk geluid heeft moord? Hoe klinkt het wanneer je laatste minuten zijn geteld?

Als het aan componist Louis Andriessen ligt, is dat zo:

'Trrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrt!' Als een kookwekker die afgaat.

Wat hoor je als de duivel je borstkast openrijt, het hart eruit grist en zijn tanden wellustig in het nog pompende orgaan zet?

Droog gehamer op het woodblock. 'Tikketakke tikketakke tikke takke.' Steeds langzamer, zoals een verzwakt hart, dan weer sneller, als een plotselinge opleving. Een ronduit treiterig ritme.

Time's up

Het kenmerkt Louis Andriessen. En het kenmerkt al helemaal zijn laatste opera, die vorige week in wereldpremière ging in Los Angeles. Natuurlijk, wanneer de tragische held van Theatre of the World, de 17de-eeuwse jezuïet en wetenschapper Athanasius Kircher -veelal beschouwd als de laatste universele Renaissancemens - onfortuinlijk aan zijn einde komt, ja dan klinken er óók violen, dwarsfluiten, koperwerk en trommels en zwellen de klanken van de Los Angeles Philharmonic onder het golvende dak van de Walt Disney Concert Hall aan tot dramatische sterkte.

Maar Andriessen zou Andriessen niet zijn als hij uit was op kippenvel. En dus klinkt er dwars over het orkestrale geweld dat simpele geluid. Alsof de componist nog maar eens wil onderstrepen: de dood kent geen schoonheid, niet in deze opera. De dood is banaal. Als een kookwekker die afgaat. Time's up.

Er is reikhalzend uitgekeken naar Theatre of the World. Niet alleen in eigen land, waar Louis Andriessen geldt als de grootste Nederlandse componist sinds Sweelinck. Ook in de rest van de wereld, waar de waardering voor Andriessen groot is. En in het bijzonder in Amerika, waar minimalist Andriessen altijd een streepje voor heeft gehad (zie kader). Hij is 'een van de grootste componisten van onze tijd', zegt Mark Swed, hoofd klassieke muziek bij de LA Times. 'Zonder enige twijfel.'

Theatre of the World

11/6 t/m 19/6
Holland Festival, Amsterdam

Aan het muziekstuk werkt bovendien een verzameling culturele kanonnen mee: dirigent Reinbert de Leeuw ('really, really respected'), regisseur Pierre Audi (naast directeur van De Nationale Opera sinds kort ook artistiek leider van het culturele instituut Park Avenue Armory in New York) en de Amerikaanse gebroeders Quay, makers van eigenzinnige animatiefilms - om er maar een paar te noemen.

Komt bij: Andriessen is weliswaar nog gezond en kwiek, maar zijn werktempo wordt er niet sneller op: Theatre of the World is misschien wel zijn laatste grote opera.

Zelf noemt Andriessen - dwars als hij is en wil zijn - zijn opera geen opera. De componist, die eind jaren zestig met de actie Notenkraker in opstand kwam tegen de gezapige klassiekemuziekcultuur, die jarenlang weigerde te componeren voor conventionele symfonieorkesten en in het algemeen een broertje dood heeft aan heersende gewoonten in de muziek, noemt Theatre of de World een 'grotesque stagework'.

Geestdriftig onderzoek

En grillig, wonderlijk en bizar ís het muziektheaterstuk dat verhaalt over de laatste levensdagen van Kircher (1602-1680), de Duitse priester die de ganse wereld over reisde en meer dan veertig boeken schreef over uiteenlopende onderwerpen: Egyptische hiëroglyfen, de oorzaak van de pest, muziektheorie, magnetisme 'en andere vormen van aantrekkingskracht'. We treffen Kircher op een spookachtig kerkhof, aan de voet van het Vaticaan in Rome, waar hij alvast probeert 'te wennen aan het donker'. Vervolgens reizen we met hem en Paus Innocentius XI, heksen en duivels door ruimte en tijd (of door Kirchers eigen hoofd): naar het oude Egypte, over de rivier de Lethe, naar de Toren van Babel, naar China.

Andriessen kwam op het onderwerp, nadat de LA Phil bij hem een nieuw stuk had besteld, en hij thuis de eerste druk terugvond van Kirchers Tooneel van China, 'een heel erg fenomenaal boeiend raar soort boek uit 1667', zegt Andriessen in Los Angeles, aan de vooravond van de première. Vroeger stond het bij zijn vader in de kast. 'Ik ben er supertrots op.' De figuur van Kircher - een wetenschappelijke alleseter, tijdens zijn leven geroemd om zijn geestdriftig onderzoek, na zijn dood verguisd als groot fantast - boeide hem mateloos.

Andriessen vroeg de Duitse schrijver Helmut Krausser er een libretto over te schrijven. Vergezeld van één wens: of zich in de openingsscène een jongen van een jaar of 12 bij Kircher kon voegen die ernaar verlangt 'alles te leren'. Een jongen waarin de componist zichzelf herkende. Maar Krausser ging meteen met het verzoek aan de haal: van de leerling maakte hij een duiveltje. 'Een meesterlijke zet', zegt Andriessen. 'Het stuk krijgt er iets duisters, Faustiaans van. En dus dacht ik: nu wordt het tijd om Pierre Audi te vragen.'

Tekst gaat verder onder afbeelding

Foto van de wereldpremière van Theatre of the World in Los Angeles. Beeld Craig T. Mathew

Voor Pierre Audi, die als directeur van De Nationale Opera opdracht gaf voor eerdere Andriessen-opera's, is dit zijn eerste Andriessen-regie. 'Het is heel theatraal en gek op een duister-komische manier, dat past bij zijn eigen groteske kant', beaamt Audi. Bij de bizarre, mythologische, Wagneriaanse regies die hij (naast sobere en ingetogen vertellingen) voerde. Toch vond Audi Theatre of the World aanvankelijk een 'complex' stuk. 'Niet alles is logisch. Het is een surrealistisch verhaal. Dat moet je accepteren, onderstrepen. En tegelijk moet je een soort waarheid vinden in de personages.'

Die waarheid schuilt vooral in Kircher, de man die onder Audi's regie zichtbaar worstelt met de demonen in zijn hoofd en de duivels om hem heen. Die slingert tussen ijdelheid en vrome bescheidenheid, tussen zijn duivelse verlangen naar totale kennis en de vrees God naar de kroon te steken. Grillig is het decor, een enorme rode druipende lijst, waartegen de handelingen zich afspelen - in prachtige, uitvergrote kostuums van Florence von Gerkan - en waarin de dromerige, surrealistische en soms wat vage filmpjes van de Quay Brothers worden afgespeeld.

Grillig is ook de muziek. In de zo goed als uitverkochte Disney Hall laat Andriessen het LA Phil verschillende stijlen vlijmscherp aan elkaar lassen: barokke melodieën, kinderliedjes, late Stravinsky, jazz, Mexicaanse straatmuziek. Wanneer de heksen in dominatrix-pakjes Kircher proberen om te leggen, zingen ze een Willem Breuker-achtig muziekje dat - páts - een vleugje Beethoven krijgt (Alle Menschen werden Brüder) om even later - páts - gevolgd te worden door swingmuziek waarbij het onmogelijk is stil te zitten.

Grilligheid

'Typisch Louis, dat eclecticisme', zegt assistent-dirigent Peter Biloen. 'En passend bij Kirchers reis door tijd en ruimte.' Wat hem echt verraste, is dat Andriessen de grilligheid naar een nóg hoger plan trekt. 'Je bent gewend dat een muziekstuk van A tot Z loopt. Maar dit stuk bestaat uit scènes die van elkaar gescheiden worden door liederen. Alsof het verhaal steeds wordt onderbroken.' Die liederen worden vertolkt door Sor Juana, een Mexicaanse dichteres en non aan wie Kircher zijn hart heeft verpand. Kalm, hemels en lyrisch, is de strakke sopraan van Andriessens muze, Cristina Zavalloni.

'Ik had misschien wat meer woeste passages verwacht', zegt Biloen. 'Louis is van de grote klanken en de enorme akkoorden, maar die gebruikt hij hier spaarzaam. Er is veel verstilling in Theatre of the World, langzame tempi - de muziek is uitgedestilleerd. Zoals een oude meester als Miró later in zijn carrière de figuren schildert die hij altijd heeft geschilderd, maar dan nog maar met één lijntje.'

'Uiterst persoonlijk', noemt Audi het stuk. 'In het personage van Kircher zal Louis iets van zichzelf herkennen: de kunstenaar die droomt, die soms de waarheid creëert en soms leugens gebruikt, het werk van anderen inzet om nieuwe dingen te creëren. Een groot deel van het middenstuk, dat over muziek gaat, is een soort testament van wat muziek voor hem is, wat de plaats van de kunstenaar voor hem is.'

De Walt Disney Concert Hall

Een opera bestellen voor een concertzaal? Best wel raar. De Los Angeles Philharmonic, vaste bespeler van de Walt Disney Concert Hall, deed het. Het zegt veel over de innige band van het orkest met componist Louis Andriessen, aan wie het eerder opdrachten verleende. De Disney Hall is eigenlijk niet geschikt voor opera: de zaal heeft geen orkestbak. Daarom liet regisseur Pierre Audi de operazangers áchter het orkest spelen, waar normaliter stoelen staan, en zelfs tussen de orkestleden door. Voor het Amsterdamse Carré, waar Theatre of the World tijdens het Holland Festival staat (De Nationale Opera is co-produdent van de opera) maken de gebroeders Quay een decor met de piste van Carré als uitgangspunt. Audi: 'Dankzij de twee voorstellingen in LA kunnen we het stuk alvast testen met publiek - dat is luxe.' (Theatre of the World, 11 juni (scenische premiere) t/m 19 juni, Holland Festival, Amsterdam )

'Autobiografisch?', schampert Andriessen. 'U moet weten: ik ben totáál niet geïnteresseerd in psychologie. Zodra iets riekt naar sentiment, en dat vind ik snel, haak ik af.' Liever praat hij over het ironische gehalte van zijn muziektheaterstuk, over de dubbelzinnigheid - 'poly-interpretabiliteit is een woord dat ik graag gebruik' - niets is alleen maar wat het lijkt.

Of het een ontroerend stuk is? 'Heel erg', zegt Peter Biloen. Het is misschien een raar begrip om te gebruiken in relatie tot Andriessen, beaamt hij. 'Maar het is ontroerend vanwege de kale schoonheid.' Het is een breekbaar evenwicht. 'Toen we bij een repetitie bij het laatste lied van Sor Juana aankwamen, dat volgt op een emotionele climax waarbij alle zangers op het toneel staan te zingen, en zij dan vrijwel zonder begeleiding dat lied zingt bij Kirchers dood - toen hoorde ik Louis naast me brommen: 'sneller, sneller!' Het mag niet sentimenteel worden. Het is een stuk dat gespeend is van sentimentaliteit, dat niet dweept en toch sterk is: dat komt des te harder aan.

Wijdverbreide reputatie

Louis Andriessen is wereldberoemd, in Nederland én de VS.

Louis Andriessen geniet wereldwijd aanzien als een van de belangrijkste hedendaagse componisten. Maar, buiten thuishaven Amsterdam, wordt hij vooral in de Verenigde Staten op handen gedragen. In New York en Los Angeles was hij het laatste decennium composer in residence (Carnegie Hall), kreeg hij een eigen festival (Lincoln Centre) en worden zijn stukken geregeld geprogrammeerd (LA Philharmonic). Hij ontving in 2010 de Grawemeyer Award (100 duizend dollar).

'Zijn invloed op jonge Amerikaanse componisten is erg groot', stelt Mark Swed, criticus voor de LA Times. 'Zoals op het ensemble Bang on a Can. Wat hem voor Amerikanen zo belangrijk maakt, is zijn kijk op het minimalisme. Andriessen pakt het radicaal anders aan dan Philip Glass, Terry Riley of Steve Reich. Ons minimalisme kent invloeden uit Azië en Afrika, Andriessen gooit er meer de beuk in, zijn variant is meer hard edge. Hij verwijst naar Europese tradities, met duidelijke invloed van Stravinsky.'

Toch bleef de waardering aldus Swed vooral beperkt tot collega-componisten, kenners en vooruitstrevende musici. 'De meeste orkesten meden Andriessen als de pest.' De laatste jaren breidt zijn reputatie zich uit: Het Concertgebouworkest speelde bij zijn jubileum een stuk van Andriessen. In New York werd eind vorig jaar De materie uitgevoerd, een stuk uit de jaren tachtig, dat werd bejubeld in The New York Times.

Bij Theatre of the World hebben de recensenten meer bedenkingen. 'Buiten het feit dat dit stuk een indrukwekkende, zij het enigszins zelfgenoegzame viering is van de vaardigheden van Andriessen, is het lastig te zeggen wat het nu betekent', aldus The New York Times. Mark Swed komt tot een vergelijkbare conclusie: 'een verwarrende productie, een muzikaal rijke partituur en een sensationele opvoering.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden