'Democratische elite wil een fourwheeldrive'

INTERVIEW..

Brussel Voor ‘culturele ontsmetting’: ga naar het Veljkovic Paviljoen in Belgrado. Daar bieden vrijzinnige kunstenaars al vijftien jaar lang tegengif voor gevoelens van wrok, wraak en zelfmedelijden in Servië. Met dans, theater, exposities en debat. Onder de bezielende leiding van dramaturge Borka Pavicevic (1947). Zij ontving dinsdagavond in Brussel uit handen van prinses Margriet de Routes Award (25 duizend euro).

Pavicevic’ Centrum voor Culturele Ontsmetting begon als artistiek verzet tegen gewelddadig nationalisme, maar is ook het belangrijkste centrum voor vernieuwende kunst in Servië. ‘Bij performances van jonge videokunstenaars zit het vol jongeren van wie ik niemand ken.’

Wat Pavicevic bedoelt met ‘besmetting’ kan ze het beste met een eigen ervaring illustreren. Ze was begin jaren negentig artistiek directeur van het Belgrado Drama Theater, het gevestigde theaterinstituut in het toenmalige Joegoslavië. Het was het begin van een turbulente tijd, waarin Joegoslavië door burgeroorlogen uiteen zou vallen. Pavicevic en andere links-liberale dissidenten van de ‘Belgrado Kring’ hadden in Parijs gewaarschuwd tegen de gewelddadige nationalistische sentimenten die overal de kop opstaken op de Balkan.

Pavicevic: ‘Er zat een journalist uit Belgrado bij, daar in de Parijse boekhandel FNAC. Die schreef dat wij de Servische zaak hadden verraden, dat ik Milosevic had beledigd. Ik werd niet meteen ontslagen, dat gaat anders. Collega’s en vrienden gingen me mijden. Ik kreeg anonieme briefjes op mijn bureau. Pas toen de sfeer was verziekt, kwam de zakelijk directeur me zeggen: ik vind het rot voor je, maar mij is van hogerhand verteld dat je niet te handhaven bent.’

Ze begon met vrienden het Centrum voor Culturele Ontsmetting in het Veljkovic Paviljoen, een bouwval zonder water of elektriciteit. ‘Dit was nota bene het eerste kunstencentrum van de Balkan, gebouwd in 1931. Zo zie je hoe de nationalisten, met hun mond vol over historische trots, de geschiedenis verwaarlozen.

‘We voelden ons juist beter thuis in die ruïne. Dat paste bij de toestand van het land – oorlog en verwoesting van de prachtigste cultuursteden: Vukovar, Mostar, Dubrovnik. De culturele elite in Belgrado leefde buiten de werkelijkheid, alsof er niets aan de hand was.’

Het paviljoen werd opgeknapt, er werden toneel- en dansvoorstellingen gehouden, debatten georganiseerd. Het werd een oase van tolerantie, terwijl buiten het ‘Servische patriottisme’ van Milosevic-aanhangers en ultrarechtse paramilitaire groepen de gemoederen opzweepte, nog versterkt door de NAVO-bombardementen. In het centrum ontmoetten de nieuwe dissidenten elkaar – ook de studenten die eind jaren negentig met straatprotesten het einde van het regime inluidden. Zij namen het begrip ‘ontsmetting’ letterlijk: als ludieke actie maakten ze de straten van de stad schoon met zeep.

Pavicevic: ‘Toen zeiden veel mensen: ah, nu begrijpen we eindelijk wat jullie bedoelen.’

In 2000 kwam de politieke omwenteling, maar dat was geen reden om de ontsmetting te staken. De democraten hadden gewonnen, maar de rechtse nationalisten bleven sterk. ‘Die riepen dat de democraten de Serviërs tot een verdeeld volk hebben gemaakt, dat daarom Kosovo is verloren. De moord op premier Djindjic toont aan hoe sterk die nationalistische sentimenten zijn gebleven.’ Dat was in maart 2003. Die moord heeft haar erg aangegrepen. Met hem verdween de idealistische politiek.

‘Het gaat de democratische elite nu om fourwheeldrives, de nieuwste mobieltjes en mooie kleren. Ze kopen grond en huizen. Ze hopen dat alle redding uit toetreding tot de EU zal komen. Daarmee voldoen ze volledig aan de stereotiepe verwijten tegen hen van ultrarechts. Dat kaarten we ook aan in voorstellingen, exposities en debatten.’

Want zo kan wat Pavicevic ‘turbofolk’ noemt, oprukken: de verheerlijking van volkskunst en religieuze symbolen door extreem-rechts. ‘Turbofolk is bijvoorbeeld: mooie nationale liedjes die monsterlijk worden, omdat ze worden misbruikt voor haat. Niet alleen in Servië, ook in Kroatië. Er valt nog veel te demystificeren.’

Wie komen er voor ontsmetting? Pavicevic: ‘Zeker niet alleen maar andere kunstenaars. Laatst hadden we een theatervoorstelling over deserteurs, een heel gevoelig, verzwegen onderwerp. Dan komen ook de moeders van deserteurs. Die nemen hun zussen mee. De mensen komen omdat we aan hun trauma’s raken. Ze komen voor catharsis.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden