Deeltjes versneller

Pas in 2018 is het zover, dan levert Nederland een Europese Culturele Hoofdstad. Maar nu al wedijveren Nederlandse steden om die titel, en worden er miljoenen euro’s geïnvesteerd....

Het twee verdiepingen tellende bakstenen kantoorpand waarin BrabantStad Culturele Hoofdstad Europa 2018 huist, heeft op het eerste gezicht weinig allure, en op het tweede gezicht nog wat minder. Toch wordt hier, in Tilburg-West, hard gebouwd aan de turbomotor voor de regio, het vliegwiel voor de provincie, de deeltjesversneller voor ’s Hertogenbosch, Eindhoven, Breda, Tilburg en Helmond.

Aan metaforen geen gebrek in Brabant bij het binnenslepen van ‘het belangrijkste evenement na de Olympische Spelen en het WK of EK Voetbal’, zoals kwartiermaker Peter Rijntjes het uitdrukt. De term deeltjesversneller is van hemzelf, het beeld van de turbomotor werd in 2006 gebruikt door oud-VPRO-directeur Hans van Beers (ooit wethouder in Den Bosch), die de eerste plannenmakerij leidde voor BSCHE 2018, zoals de officiële afkorting ten kantore luidt.

Zo lang van tevoren is Brabant al begonnen aan het warmlopen voor de race om de titel Culturele Hoofdstad van Europa. ‘Wil je er iets goeds van maken, dan vergt dat een voorbereidingstijd van minstens 10 jaar’, zegt Rijntjes. ‘In Brabant hebben we het voordeel dat de steden nog een menselijke maat hebben, maar het nadeel is dat de voorzieningen zich nog niet op het niveau van een grote metropool bevinden. Nu bevinden we ons tussen tafellaken en servet, in de aanloop naar 2018 rijzen we daar boven uit. Als motto hebben we gekozen voor ‘Iedereen aan tafel!’

De kandidaatstelling vereist grote investeringen, die oplopen van 3 à 4 miljoen euro tot 2013, naar 80 tot 100 miljoen euro als Brabantstad wordt uitverkoren. ‘Maar we genereren ook veel geld’, zegt Rijntjes. ‘Het aantal bezoeken aan het gebied trekt aan, en particuliere investeerders vinden je gemakkelijker.’

Minister Plasterk van Cultuur is bezorgd over de vele miljoenen die gemeenten steken in het binnenhalen van de titel. Het gaat om gemeenschapsgeld, waarschuwt hij, en uiteindelijk kan maar één stad het worden. Maar volgens Johan Idema, adviseur bij het adviesbureau voor cultuur en vrije tijd LAgroup, hoeft het niet om weggegooid geld te gaan. ‘Als je je stad met behulp van cultuur wilt veranderen, kun je je een strategie bedenken die ook werkt als je niet wordt gekozen. Het zou mooi zijn als de minister dat als voorwaarde kan stellen.’

Culturele Hoofdstad betekent allang veel meer dan het organiseren van alleen een kunstzinnig programma. Het kantelpunt, zegt kwartiermaker Peter de Haan van Utrecht Culturele Hoofdstad 2018, was Rotterdam 2001. ‘Rotterdam betrok er heel duidelijk participatie van de bevolking bij. En er werd stevig gesleuteld aan de stad.’

Sindsdien grijpen ook andere steden de benoeming aan als katalysator voor niet alleen een culturele, maar ook een economische en ruimtelijke impuls. Culturele Hoofdstad is bovendien een merk geworden, een kwaliteitsstempel dat een stad die het goed doet daarna niet meer zal kwijtraken.

Wie Culturele Hoofdstad wil worden, staat voor grote uitdagingen, zegt Idema van LAgroup. ‘Je moet niet alleen mooie voorstellingen en exposities bedenken, nee, het gaat erom dat je cultuur als strategie ziet, als middel om je stad een bepaalde kant op te sturen. Je kunt het veel breder trekken, door ook na te denken over veiligheid, wonen en burgerschap. Het is een nieuwe vorm van cultuurbeleid, waarmee je het beeld van je stad voorgoed kan bijstellen.’

Die wetenschap heeft een Nederlandse stedenstrijd doen ontbranden waar de Europese Unie pas in 2013, op voordracht van het kabinet, een eind aan maakt. Dat Nederland (naast Malta) in 2018 de Culturele Hoofdstad levert, staat vast. De komende drie jaar wedijveren Den Haag, Utrecht, Friesland, BrabantStad en Maastricht om de titel. De Hanzesteden (Zutphen, Deventer, Hattem, Zwolle, Hasselt, Kampen en Doesburg), Almere en de combinatie Arnhem/Nijmegen beslissen de komende maanden of zij zich ook in het gevecht zullen mengen.

~

Aan Den Haag komt de eer toe de allereerste te zijn met fraaie artist’s impressions. Architectenbureau CePeZed heeft een ontwerp gemaakt voor een indrukwekkend colosseum met een levensgrote tekening van M.C. Esscher op het Malieveld. Den Haag presenteerde zijn plannen, opgesteld door oud-museumdirecteur Wim van Krimpen, eind juni. ‘Na de zomer kan de gemeenteraad over onze voorstellen oordelen’, zegt Van Krimpen. Hij leidde het vijfkoppige Atelier DHCH2018, dat kwam met het eindrapport ‘Recht op cultuur!’.

Met een grotere popscene dan die van Rotterdam, met een wereldberoemd dansgezelschap, met zijn hofcultuur en met de zee vlakbij zou Den Haag veel succesvoller kunnen en moeten zijn in zijn marketing, benadrukte Van Krimpen bij de presentatie van het rapport. Alleen al de jacht op de titel Culturele Hoofdstad is volgens Van Krimpen ‘een prima hefboom’ om in de stad meer (cultureel) zelfbewustzijn en een groter gevoel van urgentie te bereiken.

Voor ‘2018’ is volgens Van krimpen 90 miljoen euro nodig, net als een nieuw dans- en muziektheater, annex conservatorium. De evenementen moeten volgens hem laagdrempelig zijn en bij voorkeur gratis om zo veel mogelijk inwoners van de stad bij de cultuur te betrekken. Van Krimpen: ‘De cultuurparticipatie van de Haagse bevolking moet blijvend omhoog. Den Haag Culturele Hoofdstad 2018 moet weliswaar een bruisend spektakel worden, maar de blijvende effecten voor de stad zijn van groter belang.’

~

In Maastricht verricht artistiek leider Guido Wevers vooralsnog in zijn eentje het werk. De directeur van het Theater aan het Vrijthof ziet zijn nog niet openbare tienstappenplan voor 2018 nog lang niet zo ingekleurd. ‘Dat willen we ook niet, de generatie kunstenaars van 2018 is er nu nog niet. Ik zie deze kandidatuur als de start van een lange expeditie.’ Wevers, die het plan mede schrijft namens buursteden als Heerlen, Aken, Luik en Hasselt, ziet een grensregio ‘met verschillende culturele talen en gezichten’. ‘Het gebied ligt in een bijzonder landschap, daar zijn de steden ook door gevormd.’

Ook Wevers ziet 2018 als een kans om sociaal-economische problemen aan te pakken. Maastricht zelf is een culturele trekpleister, maar de regio kampt met economische krimp. Die moet worden gekeerd, maar daar hoort volgens Wevers ook een ‘nieuwe mentale ruimte’ bij. ‘Alleen maar economische transformatie is niet genoeg.’

In Friesland, waar dit jaar werd gevierd dat 100 jaar geleden de eerste Elfstedentocht werd gehouden, ligt in ieder geval een spectaculair plan klaar voor de opening. Hetzij op kunstijs, hetzij op gerecyclede kunststof platen zal daar in 2018 een klimaatonafhankelijke Elfstedentocht worden gehouden. Friesland wil zich aan Europa tonen als een van de meest duurzame regio’s.

~

Utrecht houdt de kaarten nog voor de borst. Peter de Haan, directeur van het bureau Vrede van Utrecht, die in 2013 (dan is het 400 jaar geleden dat een aantal Europese landen vrede met elkaar sloot in Utrecht) wordt gevierd, is ook de kwartiermaker voor 2018. ‘Ik wil mijn bidbook nog niet onthullen’, zegt De Haan. ‘November 2012, als we het moeten inleveren, ligt ook weer niet zo heel dichtbij. Het maken van het bidbook is een intense klus door de hoge eisen die de EU stelt.’ De Vrede van Utrecht gaat al gepaard met een aantal grote manifestaties, waarmee Utrecht laat zien wat het kan. En er wordt in de strategische visie op de Vrede van Utrecht alvast gedacht over het motto voor 2018, dat zou kunnen luiden: ‘Utrecht: oude nieuwe stad van kennis en cultuur, verbonden door historie en toekomst.’

Voorbeeld voor De Haan is Marseille, dat is gekozen tot Culturele Hoofdstad 2013. ‘Ze hebben een bidbook geschreven van 500 pagina’s dik. De hele stad gaat op de schop. Dat is ook wat de EU wil. Cultuur als motor voor de verandering van je stad.’ Dat is ook een van de redenen waarom steden nu al hard bezig zijn, zegt De Haan. ‘Stel dat we de schouwburg te klein vinden voor 2018. Dan moeten we daar nu al wat aan doen.’

Arnhem en Nijmegen wachten, samen met de stadsregio en de provincie Gelderland, nog op de uitkomst van een onderzoek door oud-staatssecretaris van Cultuur Medy van der Laan. Haar bureau beziet de ervaringen van eerdere culturele hoofdsteden, en bekijkt of er draagvlak is onder culturele instellingen en ‘maatschappelijke stakeholders’, meldt een woordvoerder.

Ook het Almeerse gemeentebestuur is officieel nog niet zover. Maar goed ingelichte bronnen stellen dat de gemeente in september, bij de viering van het 25-jarig bestaan, de kandidaatstelling bekend zal maken. Het zou een triomf zijn voor Marcel Kolder, een Almeerder die zich hard maakt voor 2018. Kolder, eigenaar van een communicatiebureau, ziet het helemaal zitten. ‘We zijn met een enthousiast clubje al drie jaar bezig. Ach man, we hebben er privé al duizenden euro’s in zitten, dat wil je niet weten, en ontelbaar veel uren werk.’

Burgemeester Jorritsma zei eerder dat Almere beter een gooi kan doen in 2050, maar nu zegt een woordvoerster dat de plannen serieus worden bestudeerd. Kolder denkt dat Almere als new town juist iets unieks te bieden heeft. ‘Al die andere steden zijn al cultureel en historisch, wij zijn aan de tekentafel bedacht. We groeien de komende jaren enorm. Naast een schaalsprong hebben we een cultuursprong nodig. Het is het sprookje van het lelijke jonge eendje.’

~

Twijfel bestaat er ook. In de Hanzesteden – toch een gebied dat in de Middeleeuwen zo ongeveer als eerste Europese samenwerking zocht – sloeg die toe op 5 mei, toen een aantal van de Nederlandse gegadigden in Brussel uitleg kreeg over de procedure van onder anderen Ann Branch, Head of Unit Culture Programme and Actions DG EAC. Ze vertelde de aanwezigen dat alleen een stad, en niet een regio, zich kandidaat kan stellen. Jan Henk van der Kolk, de toeristische man van de Hanzesteden, zag op dat moment het probleem al. ‘Welke van de steden hier wordt het dan, is nu de vraag. Het is nogal een verschil of je het alleen doet of met zijn allen.’ Het is een probleem dat Brabant nog even voor zich uit schuift.

Jezelf als stad melden en daarna weer vrolijk als regio doorgaan is niet zo’n goed idee, weet Van der Kolk. ‘Essen heeft zich gemeld voor 2010 en is zich daarna Ruhr 2010 gaan noemen. Brussel was not amused, heb ik gehoord. Dat willen ze niet meer. Dat is ons op 5 mei expliciet duidelijk gemaakt. Maar toch. Marseille afficheert zich nu als Marseille én de Provence. Als die stad het al niet alleen kan, wie dan wel?’

[Zie verder pagina 18]

Forse risico's zijn er ook
[Vervolg van pagina 16]

~

De stad die wordt benoemd, moet een grote zak geld meebrengen. Zowel in Utrecht als in BrabantStad worden de kosten geschat op 80 tot 100 miljoen euro. Het Rijk draagt bij, en de prijs van de EU voor de winnaar bedraagt 1,5 miljoen euro. Voor al dat geld moet er wel iets moois gebeuren, anders kunnen er koppen rollen.

Want risico’s zijn er ook, waarschuwde Ann Branch, forse risico’s. Het concept en de planning moeten honderd procent zijn, en er moet genoeg tijd, geld en politieke consensus zijn. Anders dreigt rampspoed: politieke instabiliteit, een te gering draagvlak, vertragingen bij het aantrekken van sponsors, financiële tekorten, een verzwakt cultureel programma, vertragingen bij de bouw van de benodigde infrastructuur, en onzichtbaarheid in Europa.

Maar als het wel lukt, wachten grote zegeningen: meer publiek, meer cultuur, meer bekendheid in de rest van Europa, een fraaiere stad, een toename van het toerisme, nieuwe banen, een verbeterd imago, een toename van de sociale cohesie.

In de stem van Peter Rijntjes klinken enkel daadkracht en beslistheid. De Brabantse krant BN/De Stem schreef het een maand geleden: de kwartiermaker van BSCHE 2018 doet zijn initialen eer aan. Rijntjes houdt tegenover iedereen die het maar wil horen een bevlogen verhaal over de grote zonen en dochters die de toch zo gewone provincie Brabant heeft voortgebracht.

Want wie komen er eigenlijk niet vandaan? Viktor & Rolf zijn Brabanders van origine, DJ Tiësto is er geboren, Marlies Dekkers, Winy Maas, Marcel Wanders, Maarten Baas, Carel Kraayenhoff, Theo Maassen, Frank Lammers, Hans Teeuwen, Jan de Bont. En zo kan hij nog wel even doorgaan.

Wat hebben ze gemeen? ‘Het zijn allemaal eigenzinnige mensen die per se iets willen’, zegt Rijntjes. ‘Ze zijn opgegroeid in familieverband en ze hebben daarna buitengewone prestaties geleverd. Daarom hebben ze heel veel betekenis voor Europa en voor de wereld.’

Rijntjes vindt Brabant te vergelijken met bijvoorbeeld het achterland van Milaan, dat steden kent als Parma, Modena en Bologna. Zoals de Brabantse steden minder bekend zijn dan Rotterdam, maar minstens zo belangrijk. Met die Italiaanse steden wil hij contact leggen, om te kijken welke succesfactoren ze gemeenschappelijk hebben.

Rijntjes zegt niet te geloven in steden die met ‘l’art pour l’art’-plannen aankomen, die voornamelijk zijn gericht op de cultuur. Bedoelt hij daarmee Den Haag? ‘Ik laat me nooit uit over anderen.’

Zijn Utrechtse concurrent, Peter de Haan, is iets minder terughoudend met het beoordelen van de ambities van de andere steden. ‘Ik denk dat maar een paar steden in Nederland deze investering kunnen ophoesten’, zegt hij. ‘Als Almere zich kandideert, heeft het de beste papieren. Zo’n new town is heel interessant voor de EU. Maar of ze het financieel redden is de vraag. Bovendien is Utrecht natuurlijk de beste keuze.’

Het zou echt jammer zijn als de Hanzesteden, of een ervan als voortrekker, zich niet kandidaat zouden stellen, zegt Jan Henk van der Kolk in Deventer. ‘Het is een enorme kans.’

Ook Idema dicht Almere een grote kans toe, mocht de stad de handschoen opnemen. ‘Den Haag en Utrecht blijven goede steden, ook al worden ze niet gekozen. Maar voor problematischer steden als Glasgow en Lille heeft het heel veel opgeleverd. Ook voor Almere is cultuur noodzaak in plaats van luxe.’

Maar stel dat Almere het alsnog niet aandurft, wat dan? Geen probleem, zegt Marcel Kolder. ‘Al die steden zijn nu weer enthousiast met cultuur bezig. Dat brengt mensen sowieso bij elkaar.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden