De zucht naar het Oosten

Het 'oude Westen' van Berlijn wordt overvleugeld door het 'nieuwe Oosten'. Theaters sluiten en binnenkort stoppen de internationale treinen niet meer op Bahnhof Zoo....

Het gaat slecht met de Kurfürstendamm - meent Antje Vollmer,oud-politica van De Groenen en voormalig vice-president van de Bondsdag.Sterker: de Ku'damm als culturele pleisterplaats bestaat niet meer. Nogsterker: West-Berlijn bestaat niet meer. In een larmoyant requiem inweekblad Die Zeit lichtte Vollmer deze stelling toe.

Daarbij bediende zij zich van een vertrouwde stijlfiguur: ze schetstede idylle van een stad die er niet meer is - en die misschien ook wel nooitzo mooi is geweest als zij zich meent te herinneren. West-Berlijn was hetpodium van de jeunesse dorée. Van avantgardistische componisten enaanstormend literair talent. Uwe Johnson, Hans Magnus Enzensberger,Ingeborg Bachmann, Christophel Meckel en Günter Grass - zij allen hebbenin West-Berlijn gewerkt en gegeten.

Het moet in de vroege jaren zestig bijkans onmogelijk zijn geweest eenlokaliteit te betreden waar zich geen twistende of reciterende schrijversophielden. Anders was men - zo doet Vollmer vermoeden - wel getuige van eenlollige happening of een samenscholing van rebelse geesten (doorgaansstudenten van de Freie Universität).

Deze gedateerde zedenschets dient als opmaat van het verval dat zichsindsdien zou hebben voltrokken. 'De straten rondom de Kurfürstendammlopen leeg', schrijft Vollmer. 'De Paris Bar is insolvent, en in het BerlinPavillon huist nu de Burger King. De oude cafés aan de Kurfürstendamm - Kranzler of Möhring - zijn verdwenen. Op de roltrap van het Kaufhaus desWestens bieden zich Russische meisjes aan.'

De waarschijnlijkheid van het laatste is de afgelopen jaren ongetwijfeldtoegenomen. Ook is het zo dat het Berliner Pavillon - gelegen aan deStrasse des 17. Juni - vloekt met zijn huidige bestemming. En hetlegendarische café Möhring huisvest tegenwoordig een H & M-vestiging.

De even legendarische Paris Bar aan de Kantstrasse kampt inderdaad metliquiditeitsproblemen. Maar het publiek trotseert avond na avond massaalde voor dit etablissement zo kenmerkende onbeschoftheid van het bedienendpersoneel. En Kranzler - het eerste koffiehuis dat de zaken na de TweedeWereldoorlog hervatte - floreert als vanouds. Frêle dames die devooroorlogse situatie nog kennen, schijnen dit te betreuren. Maar hetrechtvaardigt nog geen doodverklaring van Kranzler (zoals de eigenaar ookin krachtige bewoordingen aan Antje Vollmer heeft laten weten).

Vanuit het perspectief van degenen die de Kurfürstendamm niet in dejaren zestig hebben gekend, heeft de 3,5 kilometer lange en 53 meter bredepraalavenue - het antwoord van het Tweede Duitse Keizerrijk op de ParijseChamps Elysées - weinig gemeen met het tranendal uit de beschrijving vanVollmer. Op dagen die het voorjaar aankondigen, doet hij heel af en toezelfs een beetje aan Parijs denken. De eerste terrassen worden ingereedheid gebracht - om pas tegen november weer uit het straatbeeld teverdwijnen.

Soms is het jammer dat een rijk gedecoreerd hoekpand uit de Gründerzeit(de jaren van het Tweede Keizerrijk) een vreetschuur huisvest in plaats vaneen literaire salon. En de etalages van Tommy Hilfiger zien er net zo uitals in elke nondescripte provincieplaats. Maar wie verder kijkt, zietprachtige gevels met sierlijke balkons, torentjes, zuilen, gestileerdeengeltjes en fiere adelaars: uitingen van het zelfbewustzijn van het jongeland dat Duitsland honderd jaar geleden was.

Op de door Vollmer gesignaleerde almacht van junkfood- enconfectiewinkels is bovendien wel iets af te dingen. Wie handgemaakteschoenen met een onbeperkte levensduur wil kopen, of een Amerikaanseretrobril van 900 euro, gaat niet naar de Friedrichstrasse - in het nieuwestadscentrum - maar, als vanouds, naar de Kurfürstendamm. Appartementengaan al van de hand voordat ze officieel in de verkoop zijn gedaan, zegtmakelaar Gottfried Kupsch. Vorig jaar werden in de buurt maar liefst 340winkels geopend.

Nergens in Berlijn is de voetgangersdichtheid zo groot als in deTauentzienstrasse, die in het verlengde ligt van de Kurfürstendamm. HetWesten profiteert volop van de hausse in de toeristenindustrie. 'Onzegasten zijn alleen zo onverstandig na het ontbijt meteen naar de oostelijkestadsdelen te gaan', zegt een baliemedewerker van Hotel Mondial. 'Ze vindende vroegere DDR kennelijk nog steeds een beetje spannend', zegt hij zuinig.'Maar over een paar jaar zijn ze er wel achter dat het hier veel leukeris.'

Hoewel de door Vollmer waargenomen neergang van West-Berlijn niet doorfeiten en cijfers kan worden gestaafd, heeft zij met haar ode aan deverdwenen stad heel veel bijval geoogst. 'Ik heb haar essay opgevat als eenerkenning van het feit dat wij de slachtoffers zijn van de hereniging',zegt de 58-jarige Margaret Thieme - die een appartement uit de Gründerzeitin de Fasanenstrasse (een zijstraat van de Kurfürstendamm) bewoont. 'Degaten in ónze straten worden niet gedicht omdat het Oosten van de stad intien jaar presentabel moest worden gemaakt. De kunstmatige bloei van hetnieuwe stadscentrum heeft vitaliteit aan West-Berlijn onttrokken.'

Onder veel wessi's leeft de opvatting dat zij de rekening van de Duitseeenheid moeten betalen. Zo zal hún centraal station, Bahnhof Zoo, bij deingebruikneming van het nieuwe Hauptbahnhof - in Berlijn-Mitte - wordengedegradeerd tot een halteplaats voor regionale treinen. Internationaletreinen zullen er vanaf dat moment niet meer stoppen.

Het Hauptbahnhof behoort weliswaar nog net tot het gebied dat vroegerals West-Berlijn werd aangeduid, maar in de belevingswereld van de wessi'sis het in 'het Oosten' gesitueerd. In het deel van de stad waarmee zij zichniet verbonden voelen, en waar zij naar hun mening ook niets te zoekenhebben.

Dat is, schrijft de voormalige uitgever Wolf Jobst Siedler (80) in zijnmemoires (Ein Leben wird besichtigt), niet het gevolg van de Koude Oorlogof de deling van de stad tussen 1945 en 1989. 'Alles wat modern was,gebeurde na de vorige eeuwwisseling in het Westen. Hier was niet alleen hethoofdkwartier gevestigd van de Secession (de vernieuwingsbeweging in deschilderkunst na 1900, red.) maar werden ook de nieuwe theaters gebouwd.Men wist dat Berlijn in het Oosten verderging, en dat daar nog anderhalfmiljoen mensen leefden, maar daarmee hield het wel zo'n beetje op. Hetheugt mij niet iemand in mijn omgeving familie of bekenden in de oostelijkestadsdelen had.'

Siedler, een van de weinige getuigende conservatieven in Duitsland, achthet een vorm van geschiedvervalsing dat de (Oost-Berlijnse)Friedrichstrasse momenteel in de markt wordt gezet als flaneer- enwinkelstraat. 'De Friedrichstrasse is in de loop der eeuwen veel geweest,maar ze was nooit een Flaniermeile van de bourgeoisie. In de tijd van mijnouders en grootouders gold Unter den Linden als Laufstrasse, de LeipzigerStrasse als Kaufstrasse, en de Friedrichstrasse als Saufstrasse.' Eenstraat waar de kleine man zijn karige inkomen verzoop. Ze moet vooral nietproberen zich aan die nederige afkomst te ontworstelen.

Vooral niet omdat het Westen, het culturele hart van de stad, daar onderte lijden heeft. Eerst raakte het Westen veel van zijn bioscopen - Gloria,Astor, MGM, en vele andere - kwijt. Vervolgens verloor het zijn theaters.In 1993 sloot het Schiller Theater, dat in de jaren vijftig een mooiereputatie vestigde met Becket-uitvoeringen, en spektakelstukken. Een paarjaar later volgde de Freie Volksbühne. En nu lijken het 'Theater undKomödie am Kurfürstendamm' aan de beurt.

Met de Berlijnse oost-westverhoudingen heeft dit in beginsel niets temaken. Integendeel: de Deutsche Bank, eigenaar van het pand waarin de tweetheaters zijn ondergebracht, overweegt op deze plaats een winkelcentrum tebouwen. Mogelijk zal dat ook plaats bieden aan een of meer podia.Verontruste West-Berlijners zien echter een causaal verband tussen deexpansie van het 'nieuwe Oosten' en de vermeende onttakeling van het 'oudeWesten'. 'Tot de eenheid van de stad behoort dat het Westen niet opdroogt',zei de vroegere SPD-coryfee Egon Bahr tijdens een betoging tegen desluiting van de twee Ku'damm-theaters. Een stormachtig applaus was zijndeel.

'Het Westen heeft nieuwe mythes nodig', sprak Antje Vollmer bij dezelfdegelegenheid. Die mythes kunnen echter niet gecreëerd worden, weet WolfJobst Siedler. Het West-Berlijn zoals hij het heeft gekend en bemind washet resultaat van een historische uitzonderingstoestand. 'In de herinneringhad de tijd van de deling haar eigen charme. Naast de Ostalgie staat nu deWestalgie.'

Waar de charme van de deling precies uit bestond? Uit de saamhorigheidtussen de omsingelde West-Berlijners. Uit de talrijke privileges die eenbestaan in de 'vooruitgeschoven post van het Westen' met zich meebracht.Uit het goeddeels ontbreken van files, werkloosheid, zware criminaliteiten andere ongemakken van een normale stad. 'We hadden eigenlijk niets tewinnen bij de hereniging', zegt Margaret Thieme. 'Maar daar komen wij nupas achter.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.