De zoon van de tsaar

De modellen in de vorige eeuw waren zichzelf niet. Ze poseerden altijd in een bepaalde rol, als een mythologische figuur bijvoorbeeld, of als een held, of een stoere werkman of als iemand uit de Bijbel....

De mensen van deze eeuw zijn meer naar zichzelf gekeerd, ze poseren als zichzelf voor een portret met hun naam eronder. In de jaren zestig poseerden ze zelfs helemaal niet meer, ze lieten zich pakken, de fotografie met haar korte belichtingstijden liet dit toe. De mensen verschenen ongegeneerd en ongeposeerd op de foto. Dat was toen het mooist, zogezegd, het meest natuurlijke, het meest vrije.

'De foto is gemaakt door mijn vader. Op een zondag. Ik moet daar 7 of 8 jaar geweest zijn. Nu ben ik 45 jaar oud. Mijn vader was een strenge en onvoorspelbare man en ik was zeker in die tijd bang voor hem. In zijn vrije tijd was hij altijd bezig met fotograferen, ontwikkelen en afdrukken. De zwarte sjaal om mijn hoofd was iets dat ik wel vaker deed. Ik fantaseerde dan dat ik een Russisch kind van de tsaar was. Ik moet weer een keer zo gezeten hebben toen mijn vader daar wel een foto in zag. Een van mijn broers is over mijn schouder zichtbaar. Wekelijks kijk ik wel naar deze foto, hij vertegenwoordigt voor mij toch wel een trieste onveilige periode uit mijn leven.' Peter Kistemaker, Haren.

Peter speelt een rol. Hij speelt iemand anders en niet zomaar iemand: de zoon van de Russische tsaar. Hij kijkt scherp in het objectief (met kleine pupillen die wijzen op veel licht), houdt de lippen dicht op elkaar en de handen in een plechtig, ceremonieel gebaar. Maar vader is helemaal geen tsaar, hij is de fotograaf en denkt aan iets anders, hij zet niet scherp op de ogen van zijn zoon, maar op zijn handen. Het licht komt van onder, het is theaterlicht, voetlicht-licht. We zien de reflectie van twee lampen in de ogen van de jongen. De achtergrond is vaal wit en de broer over de schouder heeft een kort kapsel.

De foto ziet er ouder uit dan hij is. Hij werd slecht gefixeerd (er zijn verticale strepen die er op wijzen dat de foto niet volledig werd ondergedompeld in het fixeerbad. Dit is vaak het gevolg van zuinigheid - te weinig chemicaliën gebruikt.

Eigenlijk is dit een spel met nevenverschijnselen. Ik kijk verwonderd naar de heldere blik van de jongen. Hij heeft niet alleen een zwarte doek rond zijn hoofd gewikkeld, maar hij wikkelde zich ook in een ander personage en van daaruit kijkt hij neer op zijn vader, onbevangen en krachtig. Poseren is een machtig gebeuren. Je neemt een houding aan, maakt een keuze, neemt zelf het roer in handen.

Het is natuurlijk prachtig als iemand zichzelf kan zijn en dit voluit kan etaleren voor een foto, trots en zelfverzekerd. Maar niet iedereen is zo zelfverzekerd. De sjaal maakt het hoofd van de jongen letterlijk groter en breder (vergelijk de allure van dit hoofd eens met het gekortwiekte hoofdje van zijn broer), maar het personage dat hij speelt geeft hem ook de innerlijke kracht als de zoon van de Russische tsaar en op zo'n moment is hij het dan ook bijna.

Ik herinner me hoe een moeder haar 12-jarige dochter liet fotograferen voor een zogenaamde communiefoto. De moeder ergerde zich aan de gekke grimassen die het meisje trok en zei 'hou je mond eens gewoon'. Dat was een verschrikkelijke opdracht, want ja, wat is gewoon? Ze bedoelde 'neutraal' zoveel mogelijk ontdaan van zichtbare emoties. Deze foto is niet gewoon en niet neutraal. Het is de kleine overwinning van de zoon van de Russische tsaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden