De wraak van de nieuwe tsaar

Het regent boeken over Poetin, maar lang niet alle leveren nieuwe inzichten op. De knappe intellectuele en historische speurtocht van Hubert Smeets doet dat wel.

Beeld EPA

Het is november 1989. De Berlijnse Muur is net gevallen. In Dresden, waar KGB-overste Vladimir Poetin is gestationeerd, heeft die dag een duizendkoppige menigte het Stasi-hoofdkwartier overrompeld. Vreedzaam, maar in de ogen van Poetin is dit 'een op drift geraakte menigte, in de ban van de waanzin'. 's Avonds komt een kleinere groep demonstranten naar de kleine KGB-post waar Poetin werkt. Er is bijna niemand om de KGB-geheimen te bewaken. Hij belt de KGB in Berlijn om versterking te vragen. Maar Berlijn kan niets doen 'want Moskou zwijgt'.

Poetin is met stomheid geslagen door deze 'verlamming van de macht' en besluit zelf op te treden. Hij loopt naar buiten en vertelt de twintig mannen die er staan: 'Dit huis wordt streng bewaakt. Mijn soldaten zijn bewapend. En ik heb ze bevelen gegeven: als iemand dit terrein betreedt, moeten ze het vuur openen.' Hij zegt het rustig, maar zijn bluf sorteert effect.

Weinig nieuwe inzichten

Het is aan dit soort beschrijvingen dat de Poetin-biografie van voormalig New York Times-correspondent Steven Lee Myers zijn meerwaarde ontleent. Want hij beroept zich bij dit voorval niet alleen op Poetins eigen geheugen, maar ook op een gesprek dat hij had met een andere aanwezige die avond. Zo weten we nu ook dat de 'menigte' uit twintig man bestond en niet uit honderden.

Het blijft boeken regenen over Poetin. Soms lijkt het alsof de obsessie met de president van Rusland de blik op het land en de Russen vertroebelt - of zelfs in de weg staat. Het is wel makkelijk en het bespaart beknibbelende media veel kosten als je het hele land simpelweg kunt begrijpen door zijn leider. Maar weten we zeker dat we dan niets missen?

De vraag 'wie is Poetin' is in de loop der tijd verworden tot een cliché. Toch zou je na lezing van De nieuwe tsaar - in de VS al 'de beste biografie in het Engelse taalgebied' genoemd - de vraag kunnen herhalen. Want ook deze biografie bevat verrassend weinig nieuwe inzichten. Als lezer blijf je in verwondering achter hoe een moderne leider zo'n controle kan uitoefenen over de informatie die over hem bekend is.

Anti-Poetin-activist

'Iedereen die nu nog zegt dat hij niet weet wat hij van Poetin moet vinden, maakt een grap, is dom, of leidt ons om de tuin. Aan grappenmakers en domkoppen hoeven we geen tijd te verspillen, hoe nuttig ze voor Poetin ook mogen zijn (...), maar voor verlakkers moeten we uitkijken.'

Het is een typerend citaat uit Garry Kasparovs Het wordt winter. Kasparov blonk als schaker uit in complexe posities, maar in zijn rol als anti-Poetin-activist is hij de bokser met een harde rechtse directe. In zijn gepassioneerde boek wedijvert de peilloze naïviteit van westerse leiders bijna op elke pagina met de grenzeloze slechtheid van de Poetin.

Kasparov is een anti-Poetin-activist uit het tijdperk dat niemand tegen Poetin protesteerde en waarin het aantal demonstranten altijd werd overtroffen door het aantal agenten. En journalisten, voeg ik er als oud-correspondent aan toe. Soms riepen deze bijeenkomsten bij mij de vraag op of ze het Poetin-bewind niet versterkten - als illustratie van een boodschap die het Kremlin zo graag wilde verspreiden: de totale afwezigheid van alternatieven.

Maar begin bij Kasparov niet over de 'populariteit' van Poetin. 'Als er in een stad maar één restaurant is dat bovendien maar één gerecht op de menukaart heeft, en andere restaurants mogen zich in die stad niet vestigen, is dat restaurant dan populair?'

Keerpunt

Myers probeert een evenwichtig beeld te schetsen, maar het resultaat is niet nuance maar oppervlakkigheid. Op cruciale momenten laat de auteur je in de steek. Bijvoorbeeld over Poetins Petersburgse periode in de jaren negentig. Deed hij daar aan schaamteloze zelfverrijking of niet? De Amerikaanse academica Karen Dawisha publiceerde een gedetailleerd onderzoek dat deze vraag bevestigend beantwoordt. Myers concludeert tam dat 'het nooit bewezen is, hoewel sommigen dat wel vermoeden'.

Maar wat is nu de grote greep? Hoe heeft Poetin zich ontwikkeld van de verdelger van Tsjetsjeense terroristen ('tot op de plee!') en oligarchen ('een dief hoort in de gevangenis') tot de huidige 'tsaar' die binnenlandse repressie koppelt aan landjepik van 'verloren gebieden'? Myers ziet de omslag al vroeg: Poetins aanvankelijke toenadering tot president George W. Bush was oprecht, net als de frustratie die volgde toen Bush unilateraal brak met het ABM-verdrag en Irak binnenviel.

Het échte keerpunt evenwel, schrijft Myers, was de democratische omwenteling in Oekraïne in 2004. Die was voor Poetin 'een vernederende nederlaag' en een onheilspellende waarschuwing. Een volgend keerpunt bij Myers is Poetins felle anti-westerse toespraak in 2007 op de veiligheidsconferentie van München. Het was een pittige rede ja, zoals onze Vladimir Vladimirovitsj ze al jaren kon en kan afsteken - maar om deze te vergelijken met de 'IJzeren Gordijn'-speech van Churchill gaat wel erg ver.

Breuklijn

Wie naar breuken zoekt, of cruciale wendingen, kan beter zijn vizier richten op de plotse opkomst van een binnenlandse protestbeweging in de maanden voor Poetins terugkeer als president in 2012. Daarin kwamen voor Poetin alle nachtmerries samen: westerse complotten, binnenlandse verraders en de dreigende 'verlamming van de macht'. Uiteindelijk kon hij deze protesten vrij makkelijk de baas, maar na zijn terugkeer als president zou alles anders zijn - de mate van repressie, het morele 'exceptionalisme' en de verkokering in de besluitvorming. The rest is history.

Wie deze breuklijn scherp in beeld heeft, is NRC Handelsblad-journalist, en oud-correspondent voor die krant, Hubert Smeets. De wraak van Poetin is een knappe intellectuele en historische speurtocht naar de wortels van de huidige spanningen tussen Rusland en Europa - een speurtocht die Smeets met open vizier aangaat. Herhaaldelijk poneert hij een bewering met grote stelligheid, om na deze 'bewezen' te hebben, de redenen op te sommen waarom zij toch niet deugt.

Verontrustende analyse

In Rusland draait de geschiedenis rondjes, zegt Smeets. Dat impliceert: zonder vooruitgang. Volgt een heel betoog dat de sceptici de afgelopen decennia toch weer meer gelijk gekregen hebben dan de hervormers uit het dynamische kamp. 'Maar toch', eindigt hij, is deze conclusie niet alleen 'ondraaglijk' maar ook 'te makkelijk'. Dit is kennisverwerving via de dialectische methode.

Centraal in Smeets' betoog staat de these dat in Oekraïne de fundamentele tegenstelling tussen twee mensbeelden wordt uitgevochten: de mens als staatsburger versus de mens als onderdaan van de staat. Het is een ideologische confrontatie - de 'ingrijpendste crisis in Europa sinds de onttakeling van de Sovjet-Unie'.

Maar voordat hij bij deze vergaande conclusie arriveert, heeft Smeets de lezer ondergedompeld in een rumoerige kwart eeuw Russische geschiedenis, met uitstapjes naar de oudere geschiedenis en naar de buurlanden die nu volgens de officiële ideologie behoren tot de 'Russische wereld'. Daarbij ontleedt hij de essentiële organen van dit regime - van het gebruik van de geschiedenis tot de persoonlijkheidscultus rond Poetin - met vaste hand.

Het resultaat is een rijke maar ook verontrustende analyse van het 'nieuwe' Rusland, gelardeerd met citaten van Smeets' oude vriend, de Russische fotograaf Oleg Klimov. Hij verdient het laatste woord: 'In Rusland zijn het levende heden en de levende toekomst langzaam steeds meer ondergeschikt aan het dode verleden. Rusland is verworden tot lompenkapitalisme. Zie het als een flashback, voorzien van een 21ste-eeuwse correctie. Het is eigenlijk een farce.'

Vindt u dit citaat prachtig zonder het helemaal te doorgronden? In dat geval: welkom in de échte 'Russische wereld'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden