Recensie

De wortels van het nazisme

'Tot op de dag van vandaag,' zo opent Jean Vullierme het voorwoord bij zijn boek De spiegel van het Westen, 'liggen interpretaties van het nazisme zo gevoelig dat degene die eraan beginnen eerst openlijk hun bedoelingen kenbaar moeten maken, vooral als ze van plan zijn zich niet naar de bestaande denkbeelden te schikken.' Het is een zelfverzekerd begin.

Vullierme legt uit dat hij de nazi's en de Holocaust niet wil wegzetten als het absolute, onbegrijpelijke kwaad. We zullen het moeten begrijpen. En hij wil de Holocaust ook niet los zien van de andere massaslachtingen die de nazi's van plan waren en gedeeltelijk uitvoerden, op andere 'minderwaardige' rassen. De lezer die de Holocaust als iets uitzonderlijks wil zien, is gewaarschuwd. Maar wat hij in dit boek uiteindelijk wil aantonen, is dat de twee meest genoemde verklaringen voor het nazisme, namelijk antisemitisme en revanche voor de Vrede van Versailles, onvoldoende zijn.

Het nazisme heeft veel meer wortels: 'ik ben bang dat de nazi's niets zelf hebben bedacht, behalve hun industriële werkwijze.' Vullierme wil aantonen dat 'de essentiële onderdelen waaruit het nazisme was opgebouwd al voor de opkomst daarvan bestonden, en dat de meeste daarvan nog steeds bestaan.' Dat klinkt imposant, maar is (bij nadere beschouwing) een open deur. Elke ideologie is een kind van zijn tijd. Toch, de lezer geeft Vullierme het voordeel van de twijfel. En dat 'nog steeds bestaan' klinkt mooi onheilspellend. De lezer is gewaarschuwd.

Visie

Het gaat echter mis zodra Vullierme zijn visie geeft op die essentiële onderdelen. De zoektocht daarnaar is uiteraard niet nieuw, en de literatuur overweldigend. Juist de opkomst van het nazisme geeft het onderzoek naar de Romantiek, naar het negentiende-eeuwse antisemitisme, Het Tweede Rijk, Gustav Le Bon, het fin de siècle, de Eerste Wereldoorlog en ga zo maar door een extra dimensie. Een grimmige ondertoon. De afloop telt. Steeds is weer de vraag: wat ging er mis? Welke ontwikkelingen voegden zich uiteindelijk aaneen tot deze onmenselijke ideologie?

Maar Vullierme heeft geen boodschap aan de resultaten van voorgangers. Waarschijnlijk omdat deze aanpak te historiserend is; omdat ze het nazisme reduceren tot een ongelukkig toeval dat zich niet kan herhalen. En daar wil hij juist wél op wijzen. Hij heeft een eigen visie op die 'essentiële onderdelen' (p. 20):

'De lijst ervan, die ik hier zal opsommen, zou er in principe als volgt kunnen uitzien - in willekeurige volgorde: raciaal suprematisme, eugenetica, nationalisme, antisemitisme, propagandisme, militarisme, bureaucratisme, autoritarisme, antiparlementarisme, rechtspositivisme, politiek messianisme, kolonialisme, staatsterrorisme, populisme, jeugdcultus, historicisme en slavernij. Hieraan moeten twee essentiële elementen worden toegevoegd die nog geen naam hebben. De neologismen die ik daarvoor aandraag zijn 'anempathisme' en 'acivilisme''

-ismen

Geen van deze bestanddelen, schrijft hij, 'had kunnen ontbreken in het nazisme zonder de aard of het verloop ervan te wijzigen.' En hij herhaalt: 'Ze zijn in staat om op ieder moment opnieuw gecombineerd te worden.' De kritische lezer denkt alleen maar dat deze willekeurige lijst met gemak uitgebreid kan worden. Wat te denken van geweldverheerlijking en anti-individualisme? Gründlichkeit? Het leidersprincipe? Antireligiositeit? Antifeminisme? Vullierme gaat hierna op zoek naar de wortels van deze al dan niet door hemzelf verzonnen -ismen.

Maar het moge duidelijk zijn dat deze termen zó vaag zijn dat de these die Vullierme wil bewijzen, een selffulfilling prophecy is geworden. Al deze psychologische dan wel maatschappelijke kwalen zijn uiteraard in vroeger eeuwen aan te wijzen. Daarbij komt dat Vullierme vaak een willekeurige greep in de geschiedenis doet. Neem racisme. De Europese wortels komen niet of nauwelijks aan bod; in plaats daarvan geeft hij een uitgebreide bespreking van Madison Grants bestseller 'The Passing of the Great Race' (1916).

Een werk dat in de VS grote indruk maakte maar geen invloed had in Europa, of op Hitler. (In Mein Kampf, dat negen jaar later verscheen, verwijst hij er geen enkele keer naar.) Maar het is natuurlijk altijd leuk om de Amerikanen met hun neus op hun racistische verleden te duwen. Net zo willekeurig en oppervlakkig is zijn behandeling van het antisemitisme, of die van het nationalisme. En dan is er de stijl.

Napoleon

Die wordt gekenmerkt door slordigheden, overbodige woorden, wankelende zinnen, vage verwijzingen en brede quasi-literaire uithalen zonder pointe. Een willekeurig voorbeeld, uit het hoofdstuk over nationalisme. Vullierme's poging de verbreiding van deze ideologie door Napoleon te beschrijven (p. 148):

'Dat was precies de missie die Napoleon prioriteit gaf, nadat hij de royalisten op het kerkplein van Saint-Roch had neergeschoten: de Zuid-Franse nationaliteiten van Oostenrijk bevrijden in de Italiaanse veldtocht, om de grote tegenstander op het vasteland te verzwakken; daarna in de Egyptische veldtocht hetzelfde te doen met de nationaliteiten in de Osmaanse provincies, om de doorgang van Engeland naar India te belemmeren.

Zijn neefje formaliseerde het nationaliteitenbeginsel, het 'recht van naties om over zichzelf te beschikken'. Hij buitte het heel concreet uit in zijn eigen anti-Oostenrijkse politiek, toen hij de opstand in het koninkrijk Italië aanwakkerde in ruil voor Savoie en Nice, ook al was Garibaldi daar geboren.'

Nieuw nazisme

Die neef is Napoleon III. Je moet het maar weten. De gemiddelde lezer kan hier geen touw aan vastknopen. Als hij of zij deze pagina überhaupt heeft bereikt. Na ruim driehonderd pagina's van dergelijk proza (het boek omvat 450 pagina's, maar het laatste derde deel bestaat uit voetnoten die geen voetnoten zijn maar sterk lijken op uit de hoofdtekst verwijderde alinea's, waarbij de nummering ook nog deels uit de pas loopt) komt de lezer bij de door de auteur beloofde waarschuwing: al die genoemde essentiële onderdelen bestaan nog steeds, en kunnen, wanneer ze weer bij elkaar komen, een nieuw nazisme te laten ontstaan.

Waar zou dat kunnen gebeuren? Ruikt hij ergens gevaar? En zijn ze allemaal noodzakelijk? Welke zijn écht essentieel om ons een déja vu te geven? Vullierme gaat aan dit alles voorbij. In plaats daarvan pleit hij ervoor het kwaad volledig uit te roeien (p. 314):

'Niets van de geïdentificeerde wolk van ideologieën dient bewaard te blijven. De taak is omvangrijk, maar de remedie, die van ieder van ons afhankelijk is, is eenvoudig Want cognitieve kwalen zijn voor hun genezing uitsluitend afhankelijk van cognitieve geneesmiddelen. En die zijn nog niet toegediend.'

Medische metafoor

Eenvoudig? Wat zouden die cognitieve middelen kunnen zijn? Heropvoeding? Een geestelijke revolutie? Wie of wat kan ons genezen? Vuillerme zegt er niets over. Op de laatste pagina komt hij (inmiddels nog geen stap concreter) met een driedubbele medische metafoor (p. 322):

'De kanker waar het [westen] aan leed, die diverse metastatische vormen heeft aangenomen, had het Westen er in de wereldoorlogen en de Koude Oorlog bijna onder gekregen en heeft de rest van de wereld besmet, maar is ongetwijfeld niet onomkeerbaar. Wel is het een realiteit. Want de amputatie die van oudsher wordt voorgesteld is te onvolledig om hoop op genezing te kunnen bieden.'

Ach, het Westen blijkt weer eens overal de schuld van te zijn. Maar kunnen we de kanker omkeren of gaan we amputeren? En welke amputatie is dat, 'van oudsher'? Voorgesteld door wie? Helaas, we zullen het nooit weten. 'De spiegel van het Westen' is een boek over belangrijk en fascinerend onderwerp. Vullierme probeert origineel en profetisch te zijn. En mislukt volkomen.

Jean-Louis Vullierme, De spiegel van het Westen. Uitgeverij De Bezige Bij. 450 blz. 29,90 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden