De wolkengids

Donzige vrienden

Twee Engelsen die elkaar ontmoeten, beginnen doorgaans over het weer. Of het nu warm of koud is, helder of bewolkt, of stormachtig, ze kunnen nauwelijks wachten om elkaar te vertellen wat ze natuurlijk allang weten.

De een komt rillend en drijfnat een pub binnen, op de vlucht voor de aanhoudende regen, en meteen informeert de ander nieuwsgierig naar de weersomstandigheden: 'Has it been raining today?' Weer een ander zegt: 'Dreadful weather - but it might brighten up.' Het weer, heeft Samuel Johnson opgemerkt, is 'doeltreffender in het voortbrengen van taal dan van kennis', want 'hoewel het altijd beschikbaar en altijd aanwezig is, is het ook altijd onduidelijk'. Daarom 'moeten we er ook altijd over praten'.

De Britse journalist Gavin Pretor-Pinney is geen weerfanaat. Hij is een wolkenspotter. Niemand kan na een vluchtige blik op de hemel zeggen of het zal gaan regenen. Een schitterend gesponnen wolkendek zegt weinig over de gesteldheid van de atmosfeer. Hij richtte twee jaar geleden de Cloud Appreciation Society op, een instituut dat nu al enkele duizenden leden telt in meer dan dertig landen. Het is een hype; in Groot-Brittannië worden zelfs televisieprogramma's over het kijken naar wolken gemaakt. 'Niets in de natuur kan zich meten met hun verscheidenheid en grandeur', schrijft Pretor-Pinney in The Cloudspotter's Guide, 'niets evenaart hun verheven, vluchtige schoonheid.' Ook niets is zo wispelturig en onvoorspelbaar.

Al zijn hele leven kijkt hij met veel plezier naar de wolken. Zijn gids is geen meteorologisch handboek, maar een relaas van zijn ervaringen als wolkenliefhebber. Hij herinnert zich nog de dag - hij was vier of vijf jaar - waarop hij en zijn klasgenootjes 'wolken deden'. Dan liepen ze naar het grasveld achter de school, gingen op hun rug liggen en keken naar de wolkenformaties. Zijn juf - hij meent dat ze 'juf McCloud' werd genoemd - las een verhaal voor over iemand die van alles en nog wat in de vormen van de wolkenpartijen herkende. Zelf zag hij, 'op een heleboel onbestemde hompen en plukken na', helemaal niets. Hij ging lang gebukt onder de gedachte dat er met hem iets niet in orde was. Anders dan alle andere mensen zag hij, hoe verbeten hij ook zocht, geen herkenbare vormen of figuren in de wolken.

Hij citeert in zijn wolkengids de dichter John Keats. Die haatte Isaac Newton omdat hij de regenboog verklaarde met een emotieloze verwijzing naar de golflengten van het licht dat door waterdruppels schijnt. 'Vervliegt niet elke bekoring', schreef Keats, 'zodra de koele filosofie zich roert?' Over wolken kun je lyrisch schrijven, met de pen van de dichter. Zelf koos Pretor-Pinney al op de middelbare school voor exacte vakken. Wolkenspotters maken geen triviaal onderscheid tussen wetenschap en kunst, er schuilt voor hen geen tegenspraak in om je door wolken in vervoering te laten brengen én met behulp van 'koele filosofie' je inzicht te verrijken. In zijn boek zoekt hij niet uitsluitend zijn toevlucht tot de droge wetenschap, maar beschrijft hij zijn eigen waarnemingen, experimenteert, kijkt naar schilderijen en leest poëzie, en spreekt voluit over zijn donzige vrienden en zijn hemelse dampen.

Er is erg weinig over wolken gepubliceerd, zegt Pretor-Pinney, al valt dat nogal mee. Zijn landgenoot Richard Hamblyn schreef vijf jaar geleden The Invention of Clouds, een boek over Luke Howard, de man die wolk van wolk heeft onderscheiden en ze een Latijnse naam gaf.

Omstreeks 1800 ontcijferde hij de taal van de luchten en de polsslag van de atmosfeer. Zelf sprak hij over 'het gelaat van de hemel'. De jonge Howard had een klein weer-station, las twee keer per dag de gegevens af en noteerde de resultaten in dunne zakboekjes die hij altijd bij de hand had. Ook zijn grote bewonderaar Goethe raakte gefascineerd door wolken en schreef erover in zijn reisnotities en brieven. Veel kunstenaars, van Baudelaire tot Wordsworth, van Constable tot Turner, waren net zulke wolkenkijkers. Schrijve

rs en dichters hebben nauwgezet beschrijvende meteorologische dagboeken bijgehouden, en veel wetenschappers en filosofen hebben hun aandacht gericht op wat er aan het firmament en in de lucht gebeurde.

Pretor-Pinney schrijft enthousiast. Hij is ook ronduit geestig als hij schilderijen van Andrea Mantegna en Piero della Francesca analyseert, of foto's van Alfred Stieglitz, de eerste fotograaf die wolken tot hét onderwerp van kunstzinnige series maakte. Ze zijn voor Stieglitz de abstracte kunst van de natuur, 'de stemmingen van de hemel'. Jammer alleen dat hij nauwelijks over Joseph Mallord William Turner schrijft, de wolkenschilder bij uitstek, of over de 'weervertellingen' van Jan van Goyen, op wiens schilderijen het haast altijd 'vuijl weder' is. Zijn wolkenluchten zijn de rafelkragen van het oer-Hollandse landschap. Vreemd ook dat Pretor-Pinney met geen woord rept over de surrealistische taferelen van René Magritte, dé 'wolkentovenaar'. Voor hem zijn stratus en cumulus, cirrus en nimbus cryptogrammen; het zijn optische raadsels, je kunt ze maar met moeite ontcijferen.

De wolkengids - Wolken in de geschiedenis, wetenschap en cultuur verknoopt op een eigengereide manier, maar onderverdeeld in de classificatie van Howards benamingen, anekdotes, bespiegelingen, wetenschappelijke en kunstzinnige observaties, weetjes maar ook niet te vatten fascinaties in een aangenaam leesbaar boek. De schrijver verontschuldigt zich voor zijn overdaad aan Latijnse termen, waardoor de lezer het spoor bijster dreigt te raken. Dat is voor hem niet anders. Pretor-Pinney is een dilettant. Hij gaat als amateur op de meest uiteenlopende plekken op onderzoek uit. Hij maakt de 'morning glory', een kilometerslange rolwolk, 'de wolk waar zweefvliegers op surfen', mee in de meest afgelegen contreien van Australië. Om de beroemde 'macherel sky' te kunnen begrijpen en beschrijven, de schapenwolkjes die in het Engelse taalgebied opmerkelijk genoeg met de tekening op de huid van een makreel worden vergeleken, gaat hij op de Londense vismarkt van Billingsgate op zoek naar grote koningsmakrelen.

Wolken spotten, schreef The Sunday Times, 'is een nieuwe rage'. Toch gingen 28 uitgevers niet in op het voorstel van Pretor-Pinney, medeoprichter van het tijdschrift-in-boekvorm The Idler, om een boek over wolken te schrijven. The Cloudspotter's Guide is sinds zijn verschijnen een bestseller, van Engeland tot Brazilië en Japan, en is (of wordt) in het Duits, Italiaans, Frans en enkele andere talen vertaald. Ook populairwetenschappelijke romans worden steeds gretiger gelezen. De Franse schrijver Stéphane Audeguy, net zo'n wolkenfetisjist als Pretor-Pinney, schreef een roman, La théorie des nuages, over de Japanse couturier Akira Kumo die al zijn geld en tijd besteedt aan het verzamelen van boekwerken, foto's en portfolio's over wolken.

Zijn medewerkster Virginie Latour moet voor hem speuren naar druksels en geschriften van Howard of Abercromby, dé 'nefologen' van de 19de eeuw, hartstochtelijke beoefenaars van de wetenschap van de wolken. In zijn grote bibliotheek vertelt Kumo de godganse dag verhalen over wolken en wolkenkijkers. De al drie keer bekroonde debuutroman, die dit jaar de Prix Ciné Roman Carte Noire kreeg, een Franse prijs voor een boek dat de juryleden zo snel mogelijk verfilmd willen zien, wordt misschien straks dé doorbraak van 'de kunst van het wolken spotten' en van het wereldwijde wolkenliefhebbersgenootschap van Pretor-Pinney.

Het spotten, om Samuel Johnson te parafraseren, is in het voortbrengen van taal doeltreffender dan van kennis. Naar boven kijken zal voor wie het boek leest, nooit meer hetzelfde zijn.

Meteorologie, maar ook het kijken naar wolken, is geen exacte wetenschap. Het altijd grillige weer schrijft zichzelf, weten wolkenspotters, 'het wist zichzelf uit en herschrijft zichzelf', zoals Hamblyn en eigenlijk ook Pretor-Pinney het zo mooi in hun boeken uitdrukken, 'op de hemel met de eindeloze wendbaarheid

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden