Reportage

De woestijn is populair bij filmregisseurs

Geen sinecure: een film draaien in de woestijn. Toch is juist dit terrein uitermate populair bij regisseurs. Wat maakt die dorre weidsheid zo aantrekkelijk? Reis naar Marokko en je ziet het.

De openingsscène uit David Leans Lawrence of Arabia Beeld .

Ideaal filmen is het niet, in de woestijn. Filmmaker David Lean (1908-1991) noemde het de eenzaamste momenten van zijn leven: de lange minuten die honderden acteurs, crewleden, figuranten, paarden en kamelen op de set van zijn epische oorlogsfilm Lawrence of Arabia (1962) moesten wachten tot hij in de woestijn rondom Ouarzazate, in het zuiden van Marokko, zijn ideale camerashot had uitgevogeld.

Een inwoner van Swakopmund in Namibië vergaarde drie jaar geleden de nodige media-aandacht toen hij in een brief aan diverse nationale overheidsinstanties aankaartte hoe de filmcrew van George Millers postapocalyptische racespektakel Mad Max: Fury Road (2015) het ecosysteem en de leefomgeving van zeldzame dieren in het nabijgelegen Dorob National Park 'systematisch' had vernietigd.

En op een set van de volgende week te verschijnen zevende Star Wars-film, deels opgenomen in de Rub' al Khali-woestijn in de Verenigde Arabische Emiraten, zouden enkele kunststoflaarzen van de witgeharnaste stormtroopersoldaten zijn gesmolten in het gloeiendhete zand. Dat laatste is overigens een niet te verifiëren gerucht.

Dat filmen in de woestijn allesbehalve risicovrij is, vertelde ook de Amerikaanse acteur Bill Murray zaterdagavond op een persconferentie in zijn hotel te Marrakech, tijdens de vijftiende editie van het Festival International du Film de Marrakech. Zijn nieuwe, ietwat bedenkelijk-komische film Rock the Kasbah is opgenomen in de omgeving van het Marokkaanse woestijnstadje Ouarzazate en opende het festival een dag eerder. Murray speelt een aan lager wal geraakte muziekmanager die in Afghanistan een Afghaans meisje helpt haar zangtalent te ontplooien. De film is losjes gebaseerd op het verhaal van zangeres Setara Hussainzada, de eerste vrouw die durfde te zingen op tv, in de Afghaanse versie van Idols.

'We hadden ongelooflijke mazzel', zegt de acteur, gevraagd naar de valkuilen van het woestijnfilmen. 'Terwijl we onze film draaiden was het 29 graden. De week ervoor was het 53 graden.'

Murray leunt achterover en vervolgt: 'O man, we hadden zoveel geluk. Op een dag kwamen we onderweg naar de set in een zandstorm terecht. Ik weet niet of je ooit in een zandstorm hebt gezeten - zoiets geeft een zooitje, hoor. De auto zat vol met, hoe noem je zoiets, een soort zandstof. Dat spul waait overal doorheen. De storm stopte vervolgens even snel als-ie kwam. Op een andere draaidag zagen we een zandstorm naderen, maar die bleef keurig op een kilometer of twee van ons verwijderd. Als die storm een heel klein beetje had doorgezet was de hele boel aan gort gewaaid. Hadden we er tamelijk onnozel bijgestaan.'

Alsof-ie het zelf nog steeds niet gelooft: 'Ik zeg het je: geluk.'

Beeld Wikimedia commons

Maar op welke problemen filmmakers ook stuiten, de woestijn oefent een enorme aantrekkingskracht op ze uit. Het is een gebied van onbegrensde mogelijkheden, een onbeschreven vlakte waarop filmers hun creativiteit de vrije loop kunnen laten. Niet voor niets werd in de necrologieën over de afgelopen zomer overleden acteur Omar Sharif steevast zijn entreescène in David Leans Lawrence of Arabia genoemd. Het is wellicht de ultieme woestijnscène in zijn combinatie van eenvoud en technische perfectie: Sharifs personage, een in het zwart geklede krijger op een kameel, verschijnt als stipje aan de horizon en stapt kalm richting camera, in een door luchtspiegelingen veroorzaakte imaginaire waterpoel. De 482 mm-lens die speciaal voor het filmen van deze scène werd ontwikkeld, is nooit meer gebruikt en kwam bekend te staan als de David Lean-lens, aldus een trotse tekst op de website van camerafabrikant Panavision.

Die gelauwerde, grensverleggende en vooral zo écht aanvoelende actiescènes in Mad Max: Fury Road danken hun kracht mede aan de omgeving waarin ze zijn gefilmd, waar het daadwerkelijk mogelijk is de gekste voertuigen eindeloos te laten racen, botsen of exploderen, en de makers daarvoor niet direct naar computereffecten hoeven te grijpen.

In de Star Wars-films vormt de woestijn het decor voor een buitenaardse planeet. Star Wars is altijd een sciencefictionwestern geweest, zei regisseur J.J. Abrams begin dit jaar in Los Angeles tijdens een interviewpanel op de zoveelste fanbijeenkomst. 'Filmen in Abu Dhabi biedt precies dat.'

Beschermd filmdecor

Aït Ben-Haddou is een in rode leem opgetrokken versterkte stad, eeuwen terug op een heuvel in Zuid-Marokko gebouwd en sinds 1987 op de Werelderfgoedlijst van Unesco. Tientallen films vonden er een natuurlijk decor, waaronder Lawrence of Arabia (1962), Sodom and Gomorrah (1962), The Mummy (1999), Gladiator (2000), The Last Temptation of Christ (1988) en Bertolucci's The Sheltering Sky (1990). Ook scènes uit de tv-serie Game of Thrones werden hier gedraaid, net als Bond-film The Living Daylights (1987). De laatste Bondfilm Spectre werd ook voor een deel in Marokko gefilmd, maar op andere locaties.

De uitgestrekte zandvlakte bij het Marokkaanse stadje Ouarzazate, 200 kilometer ten zuiden van Marrakech, wordt voorlopig nog altijd beschouwd als het mekka voor woestijnfilmers. Een toeristische trekpleister is het ook, dit zonovergoten gebied tussen het Atlasgebergte en de Sahara. 'De poort naar de woestijn', zeggen de toeristenbrochures. Drukbezocht is het 12de-eeuwse Jeruzalem van de CLA Studios, gebouwd voor Ridley Scotts Kingdom of Heaven (2005) en later onder meer gebruikt voor Game of Thrones en zo'n dertig, kleinere, lokale filmproducties. Een filmklapper in een minimuseum van de studio rept van 'Ouarzazywood'.


'Het is hier als 2000 jaar geleden', zegt gids L'Houssaine Oulbaz, woonachtig in Washington, maar geboren en getogen in Ouarzazate. Deze week is hij vanwege het filmfestival van Marrakech tijdelijk terug op zijn geboortegrond en leidt hij journalisten rond.


We staan op een zanderige vlakte op 30 kilometer van Ouarzazate, vlak voor de kasba van het plaatsje Aït ben Haddou: een fraai bouwwerk van aarden huizen dat tegen een heuvel is opgebouwd. Delen van David Leans Lawrence of Arabia (1962), Robert Aldrichs Sodom and Gomorrah (1962) en, iets recenter, Ridley Scotts Gladiator (2000) zijn binnen de poorten van deze stad opgenomen. 'Filmmakers hoeven hier niet te bouwen', zegt Oulbaz. 'Je zou het een natuurlijke studio kunnen noemen, of openluchtstudio. Kijk naar boven! Heb je ooit zo'n blauwe hemel gezien?'

Scène uit de nieuwe Star Wars-film The Force Awakens Beeld Lucasfilm

De Marokkaanse overheid biedt, zoals in meer landen gebruikelijk is, belastingvoordeel voor filmmakers die hun geld direct in het land besteden. Maar er ligt concurrentie op de loer. De steenrijke Verenigde Arabische Emiraten bieden vergelijkbare voordelen voor filmers (belastingkorting, uitstekende logistiek, lokale crews met kennis van zaken) en proberen sinds een decennium voet aan de grond te krijgen als vooraanstaand filmdecorland. Mogelijk lopen ze vooruit op de periode waarin de geldkraan van olie stopt met stromen. Recentelijk hengelde het land met succes naar de blockbusters Furious 7, Star Wars: The Force Awakenings en Star Trek: Beyond (2016 in de bioscoop).

De locatie in door de Verenigde Arabische Emiraten gelokte films is veel herkenbaarder dan die van de Marokkaanse concurrent. In Furious 7 (2015) vliegen auto's door de lucht van de ene naar de andere wolkenkrabber. Het pièce de resistance van de vierde Mission: Impossible (2011) bestaat uit een beklimming van de Burj Khalifa-wolkenkrabber in Dubai. Ook opvallend: de filmtoeristenindustrie bestaat hier niet. Het is hit-and-run-filmen: na gebruik worden de sets onmiddellijk afgebroken en opgeruimd.

Maar van een machtsovername is nog geen sprake. De filmindustrie staat er in de kinderschoenen, ondanks de miljoenenproducties die er worden gedraaid. Pas in 2030 verwacht het land te beschikken over zijn eigen, onafhankelijk opererende filmproductiestudio. Tot dan, tijdens het bouwen van sets voor Star Wars bijvoorbeeld, schieten experts uit India's Bollywood-filmindustrie te hulp.

Filmvakblad Variety citeerde afgelopen weekeinde Paul Baker, werkzaam voor een filmproductiebedrijf in de Verenigde Arabische Emiraten en naar eigen zeggen verantwoordelijk voor de geslaagde Star Wars-lokroep. Baker heeft er zin in, en stelt dat het land naast belastingteruggave en eenvoudig verstrekte werkvisa ook minder orthodoxe voordelen voor filmmakers biedt. 'We hebben voldoende C-4 (explosief materiaal, red.) geïmporteerd om de Derde Wereldoorlog te beginnen', zei hij. 'Dat lukt alleen wanneer je sterke banden met de overheid onderhoudt. Het betekent nogal wat voor ons, als filmmakers dit doorkrijgen.'

Mad Max: Fury Road. Een voordeel van de woestijn: eindeloos explosies filmen zonder computereffecten Beeld .

Alleen de zandstormen blijven voorlopig onbedwingbaar. Een sluitende back-up bestaat niet wanneer dit type natuurgeweld om zich heen grijpt, zei Bill Murray in Marrakech, over de storm die de set van Rock the Kasbah net niet bereikte. 'Iedereen stond als aan de grond genageld. De enige oplossing: knielen en bidden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden