De western klimt terug in het zadel

De lokroep van het Wilde Westen is terug van weggeweest. In film en literatuur ontwaart Bert Wagendorp, liefhebber van het eerste uur, een revival van de western. Wat is de aantrekkingskracht van het cowboyboek?

Schilderij. Beeld Frederic Remington

De eerste western die ik zag op tv heette Am Fuss der Blauen Berge, merkwaardig genoeg spraken de cowboys en indianen Duits. De eerste westernstrip die ik las was Hiawatha in de Donald Duck. De eerste westernsong die ik hoorde heette Er hangt een paardenhoofdstel aan de muur, mijn eerste spijkerbroek was van Lee Cooper en op mijn zesde verjaardag kreeg ik een Colt .45 (met holster).

De eerste zin van de eerste western novel die ik las luidde als volgt: 'Het was omstreeks de middag van een zeer warme dag in juni dat de 'Dogfish', een van de grootste passagiers- en vrachtschepen van de Arkansas, met haar machtige schepraderen de wateren van de stroom geselde. Zij had in de vroege morgen Little Rock verlaten en moest nu spoedig Lewisburg bereiken om daar aan te leggen.'

Zo begint De schat in het Zilvermeer van Karl May, deel 7 in de serie Karl May Pockets ('Voor zoon en vader') van Prisma. Op de cover stond een kajak met daarin een indiaan en een blanke (vermoedelijk Winnetou en Old Shatterhand). De Duitser Karl May (1842-1912) schreef het in 1891, maar als je in 1969 twaalf was stond het nog altijd gewoon op je boekenplankje, naast Winnetou, het grote opperhoofd (deel 1), De oase in de Llano Estacado (deel 5) en, (helaas!), De dood van Winnetou (deel 12).

Gekoesterde boeken die je naar een onbekende wereld brachten - het verbaasde me toen ik merkte dat ze inmiddels onleesbaar zijn geworden.

Schurkenbloed; dood en verderf
We zijn 45 jaar verder en ik lees ademloos het net vertaalde Schurkenbloed (In the Rogue Blood) van James Carlos Blake, over de twee broers Edward en John Little die in de zomer van 1845 vanuit Florida naar Texas trekken. Dit is de eerste zin: 'In de zomer van 1845 was Edward Little zestien jaar en rusteloos van bloed.' Het zou zomaar deel 13 van Karl May kunnen zijn, maar dat verandert snel. De omgangsvormen in de familie Little zijn rauw en gewelddadig en ook als de jongens op weg gaan naar het westen is het dood en verderf wat de klok slaat. Er komen cowboys en scalperende indianen langs, er wordt tegen de klippen op gezopen en de meeste vrouwen zijn hoeren. We maken kennis met een keur aan psychopaten die om het minste of geringste iemands gezicht wegschieten en doorgaan met een nieuw rondje poker alsof er niks is gebeurd.

Schurkenbloed beschrijft een genadeloze, maar ook simpele en ongecompliceerde wereld, vol bad guys en een enkele good guy. Een wereld waar de moraal meestal uit de loop van een geweer of het heft van een mes komt en niemand is te vertrouwen. Het recht van de sterkste en wreedste geldt, al het tuig is uit op de paar silverdollars die je even daarvoor eerlijk van iemand anders hebt gestolen.

- Beeld Boekcover

FICTIE

James Carlos Blake: Schurkenbloed

Uit het Engels vertaald door Ronald Vlek
Meulenhoff; 479 pagina's; € 22,95.

Misschien is dat het, die wereld van simpele waarheden en heldere scheidslijnen tussen goed en kwaad die de western novel zo aantrekkelijk maakt. Vooral voor mannen die vroeger al wegdroomden bij de berendoder van Old Shatterhand of de koele blik van Rowdy Yates (Clint Eastwood) in de tv-serie Rawhide, ook als de kudde Texas Longhorns weer eens finaal op hol dreigde te slaan ('Stampede!') of de koffie van kok Wishbone andermaal niet te zuipen was ('Move 'em on, head 'em up,/ Head 'em up, move 'em out,/ Move 'em on, head 'em out, Rawhide!').

Beklijvende zedenschets
Het gaat over een wereld die ver staat van onze beschaafde samenleving, maar waarin we toch de oerversies van onze eigen drijfveren herkennen. De western is wel omschreven als 'Amerika's meest beklijvende zedenschets', het is de verbeelding van de verovering van het westen, van het Amerika aan de andere kant van de Mississippi, een nog onontgonnen en onbedorven land waar ondernemende types hun dromen konden waarmaken, mits niet gestoord door indianen, desperado's of ratelslangen.

Geschiedenis
In de oorspronkelijke western, eerst in boekvorm, later ook in de film, overwint de held alle problemen en trouwt hij met een deugdzaam meisje, nadat de boeven zijn verjaagd of opgesloten. Dat stramien blijft gehandhaafd tot in de jaren zestig van de vorige eeuw. In het hoogtijjaar, 1959, werden er op de Amerikaanse televisie wekelijks 26 western-series op prime time uitgezonden. Daarin werd meestal een deugdzame wereld geschetst waarin het goede overwon, precies de wereld zoals de Amerikaanse burger die graag zag. Met de revolutie van de jaren zestig veranderde ook de western. De indiaan, tot dan een gevaarlijke boogschutter die woeste kretend slakend de vooruitgang in de weg stond, werd een nobele wilde, de blanke held verloor zijn onschuld. Het was niet meer zo duidelijk wie de good en wie de bad guys waren. In de bioscoop werden opeens de schurken Butch Cassidy (Paul Newman) en zijn vriend de Sundance Kid (Robert Redford) tot held gepromoveerd - ook al kwamen ze uiteindelijk naar aan hun einde.

In de jaren zeventig en tachtig ging met name in de western novel de ontluistering van de westernmythe in hoog tempo door, tot er weinig meer van over was en het Wilde Westen was omgetoverd tot een wrede wereld vol sadisten, verkrachters en killers. Overigens bleef er in de VS ook altijd een klassieke westernschool actief, die het oude beeld overeind hield, bijvoorbeeld in de razend populaire boeken van Louis L'Amour. Die verkocht tussen 1950 en 1987 200 miljoen westernromans.

In the Rogue Blood verscheen in 1997 en geldt in een omvangrijk oeuvre als Blakes meesterwerk. Het wordt gezien als het boek waarin hij het dichtst in de buurt komt bij de grootmeester van het genre, Cormac McCarthy, auteur van de drie 20ste-eeuwse westernromans uit de Border Trilogy en vooral van Blood Meridian, or the Evening Redness in the West - een even formidabel als wreed boek uit 1985. Tegen het decor van het grensgebied tussen Mexico en Texas in de 19de eeuw schildert McCarthy een diepzwart beeld van de mens. Dit, lijkt McCarthy te willen zeggen, krijg je als elk individu zijn eigen regels stelt en empathie iets uit een andere wereld is geworden - het Wilde Westen als nachtmerrie. Bij Blake is het ook geen kinderparadijs.

Wie zich in Nederland in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw wilde onttrekken aan de westerncultuur moest onder een steen gaan liggen. De televisie was ervan vergeven, met naast Rawhide ook veelbekeken series als Bonanza, The High Chaparral, The Virginian en Gunsmoke en, iets later, Alias Smith and Jones. Strips speelden in op de westerncultus: Lucky Luke van Morris en Goscinny, Blueberry van Charlier en Giraud en de westernslapstick Cocco Bill van Jacovitti.

Westernfilm
In de bioscopen heerste de cowboy, in de Italiaanse spaghettiwesterns van Sergio Leone zoals The Good, the Bad and the Ugly (1966) en Once Upon a Time in the West (1968). In Amerika zelf bleef de massaproductie van westerns, die al tijdens de jaren van de stomme film op gang was gekomen, gewoon doorgaan, met hoogtepunten als How the West Was Won met Henry Fonda en Gregory Peck (1962), Hang 'em High met Clint Eastwood (1968), Butch Cassidy and the Sundance Kid met Robert Redford en Paul Newman (1969), Sam Peckinpahs The Wild Bunch (1969) en Pat Garrett & Billy the Kid met de soundtrack van Bob Dylan (1973).

In de vorm van country & western en country-rock kwam het westen ook je luidsprekers uit. Neil Young maakte After the Goldrush (1970), Emmylou Harris liep erbij als een cowgirl, The Eagles poseerden op de cover van de lp Desperado (1973) als premiejagers en de eerste lp van The Outlaws heette Outlaws (1975). De populaire Amerikaanse cultuur die de wereld overspoelde was vooral een western-cultuur, in de muziek, op televisie, in de bioscoop en in de kledingwinkels vol spijkerbroeken van Levi Strauss.

Martin Koolhoven. Beeld ANP

BRIMSTONE
Regisseur Martin Koolhoven (45), vooral bekend van de zeer succesvolle jeugdfilm Oorlogswinter (2008), is al een aantal jaren bezig met een westernproject, de film Brimstone. Dat moet een internationale co-productie worden, die zal worden gedraaid in Canada en Duitsland, met een voornamelijk Engelstalige cast. Koolhoven wil van Brimstone een 'duistere, epische en gewelddadige' western maken. Het verhaal gaat over een jonge vrouw die een 'huiveringwekkende dominee' in haar leven ziet verschijnen.
Koolhoven is gefascineerd door de 'mannenromantiek' van de western, door de 'combinatie van machismo en gevoeligheid'. Once Upon a Time in the West, Sergio Leones spaghettiwestern uit 1968 met de legendarische muziek van Ennio Morricone, is zijn alltime favoriete film. Het scenario van Brimstone is beïnvloed door Blakes Schurkenbloed, dat Koolhoven ontdekte tijdens de research voor Brimstone.
Koolhoven hoopt in februari of maart 2015 met draaien te kunnen beginnen.

Schilderij. Beeld Frederic Remington

En waarom zou je ook, in het Wilde Westen viel altijd wel iets te beleven en de films waren in elk geval een stuk begrijpelijker en onderhoudender dan die van de Nouvelle Vague.

Eigenlijk bleef er wat populariteit betreft maar één genre achter: de western novel. Heel lang werd die maar mondjesmaat vertaald, alsof de western in boekvorm te Amerikaans werd geacht en te diep geworteld in de Amerikaanse cultuur om te worden overgeheveld naar Nederland.

De traditie van de Amerikaanse western novel gaat ver terug: het werk van James Fenimore Cooper (De laatste der Mohikanen, uit 1823) werd al bewonderd door componist Franz Schubert en schrijver Honoré de Balzac. Als de grondleggers van de moderne cowboyfictie gelden Owen Wister (The Virginians, 1902) en Zane Grey (Riders of the Purple Sage, 1912). Zij zetten een stroom van 'frontier stories' in gang die pas afzwakte toen, aan het eind van de jaren zestig, de overdaad aan cowboyseries op tv het Amerikaanse publiek westernmoe had gemaakt en ook de lezers wel even klaar waren met de colthelden.

Dokterswestern
Lang werd de western in literaire kringen amper serieus genomen. Hij was te plat en voorspelbaar. De ontwikkeling van de western novel tot volwassen literair genre begon vorm te krijgen met schrijvers als de onlangs overleden Thomas Berger (Little Big Man, 1964), Elmer Kelton (The Time it Never Rained, 1974), Wallace Stegner (Angle of Repose, 1971 en The Spectator Bird, 1976) Larry McMurtry (Lonesome Dove, 1985), Cormac McCarthy dus en Kent Haruf (Plainsong, 1999). Ze veranderden de western novel van simpel heldenepos in een zoektocht naar het wezen van de menselijke ziel - waar kon dat beter dan in de onmenselijke en meedogenloze decors van Texas en Arizona?

Romanschrijver Jan van Mersbergen (De laatste ontsnapping, Naar de overkant van de nacht) las In the Rogue Blood op aanraden van een vriend, regisseur Martin Koolhoven (Het schnitzelparadijs, Oorlogswinter). Volgens Koolhoven was In the Rogue Blood namelijk het beste cowboyboek ooit. Van Mersbergen las het, was het met Koolhoven eens en raadde uitgeverij Meulenhoff aan het boek te vertalen.

Naar de kern
Van Mersbergen is een liefhebber. In de western, zegt hij, zien we de menselijke kern. De verhalen gaan ver voorbij de opiniemakerij die je tegenkomt in de stadsromans van 'slimste jongetjes van de klas' als Jonathan Safran Foer. Hij herkent er veel in uit zijn jeugd op het platteland van het Land van Heusden en Altena. 'Er werd niet veel gezegd, er werd eerst geslagen.'

Jan van Mersbergen heeft een theorie, en tot dusver is die altijd juist gebleken: 'Als er een paard op de cover staat, is het een goed boek'. Op de cover van Schurkenbloed staan twee paarden (op de Amerikaanse alleen een kruis).

Van Mersbergen is van 1971 en behoort dus niet tot de generatie die tijdens de jaren zestig en zeventig door films, series, strips en romans onvermijdelijk naar het westen werd getrokken. Zijn fascinatie past meer in de westernrevival die zich op verschillende plaatsen lijkt af te tekenen.

Tarantino's fascinatie
In de bioscoop, met prachtige films als True Grit van de gebroeders Coen (2010), Django Unchained van Quentin Tarantino (2012), The Lone Ranger (2013) met Johnny Depp en Tommy Lee Jones' The Homesman (2014) - Tarantino is al bijna klaar met zijn volgende western, The Hateful Eight, die moet uitkomen in 2015.

Boeken over het oude westen doen het ook weer prima. De Canadees Patrick deWitt publiceerde in 2011 The Sisters Brothers, over twee huurmoordenaars die in 1851 van Oregon naar San Francisco trekken om een zekere Hermann Warm om te leggen en die intussen verzeild raken in bizarre en vermakelijke avonturen. Het boek was een bestseller in Canada, de VS en Engeland, waar het op de shortlist voor de Man Booker Prize kwam. The Son van Philipp Meyer, een schitterend epos over de Texaanse familie McCullough met gedetailleerde informatie over de Comanche-indianen, kreeg in 2013 ook een warme ontvangst en werd net als het boek van DeWitt onmiddellijk opgenomen in de canon van beste western-romans.

Zowel het boek van DeWitt als dat van Meyer werd in het Nederlands vertaald. Het eerste is inmiddels niet meer verkrijgbaar, van het tweede zijn hier tienduizend exemplaren verkocht, wat veel is voor een Amerikaanse literaire roman. Eind vorig jaar verscheen de Nederlandse vertaling van Butcher's Crossing van de Amerikaan John Williams - een vergeten roman uit 1960. Williams, auteur van het zeer succesvolle Stoner, beschrijft het einde van het westen zoals dat lang had bestaan. Ook Butcher's Crossing werd een bestseller. En nu is er dus Schurkenbloed van Blake.

De western past zich aan - er zijn porno-westerns, horror-westerns en science fiction-westerns - maar hij lijkt in zijn min of meer traditionele vorm nog altijd levensvatbaar als de verbeelding van een simpel en rechtlijnig leven vol avontuur, ver van het ingekapselde bestaan van de moderne westerse mens.

Schilderij. Beeld Frederic Remington
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.