De wereld volgens Brzezinski; AMERIKA EN HET GROTE SCHAAKSPEL OM INVLOED IN EURAZIE

ZBIGNIEW Brzezinski, eind jaren zeventig veiligheidsadviseur van president Jimmy Carter, zal in december bepaalde berichten uit Europa met gemengde gevoelens hebben gelezen....

Dit kan worden geconcludeerd uit The Grand Chessboard - American Primacy and Its Geostrategic Imperatives, waarin Brzezinski de situatie in de wereld analyseert en politieke lijnen uitzet naar een stabiele, internationale orde, die in eerste instantie wordt gehandhaafd door de Verenigde Staten. Op den duur moet echter een wereldomspannend, collectief veiligheidssysteem ontstaan, waarbij de VS de 'politieke verantwoordelijkheid' voor de vrede met anderen kan delen, bijvoorbeeld met een ook politiek verenigd Europa.

In de visie van Brzezinski vereist dit onder meer dat de jonge democratieën in Oost-Europa in EU en NAVO worden opgenomen en Turkije tot de EU wordt toegelaten, alsmede het verbeteren van de betrekkingen tussen Amerika en China. Het bezoek van de Chinese president Jiang Zemin eind oktober aan Amerika lijkt geheel in Brzezinski's geostrategie te passen. Hij zou China zelfs willen toelaten tot de club van grote geïndustrialiseerde landen.

Brzezinski verliet het Witte Huis in 1981, maar hij is intensief blijven nadenken over het buitenlandse beleid van de VS. Hij houdt lezingen en geeft colleges over de Amerikaanse buitenlandse politiek aan de Johns Hopkins Universiteit in Washington. Zijn gedachten over de toekomst omspannen de hele wereld, of beter gezegd een groot deel van de wereld. Want The Grand Chessboard handelt vrijwel uitsluitend over Eurazië, het enorme continent dat zich uitstrekt van West-Europa tot het Verre Oosten.

Uitgangspunt van deze beschouwingen is dat na de Koude Oorlog en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie de Verenigde Staten zijn overgebleven als enige supermacht. Dit betekent dat Amerika onmisbaar is voor het bewaren van de vrede in de wereld. Zonder Amerikaans leiderschap ontstaan chaos en 'internationale anarchie', aldus Brzezinski. Hij gaat in op de vraag hoe Amerika op de korte en middellange termijn zijn wereldwijde hegemonie kan handhaven en hoe op de lange termijn de verantwoordelijkheid van de supermacht kan worden gedeeld met anderen.

In de ogen van Brzezinski zal Amerika zijn positie van onbetwiste supermacht alleen kunnen behouden als in Eurazië het 'geopolitieke pluralisme' wordt geconsolideerd, en wordt verhinderd dat een anti-Amerikaanse coalitie - bijvoorbeeld van Rusland, China en Iran - wordt gevormd. Dit betekent dat de nieuwe onafhankelijke staten die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zijn ontstaan, door de VS politiek en economisch moeten worden ondersteund. Dit geldt met name voor Oekraïne, dat uiteindelijk lid moet worden van EU en NAVO, en voor Azerbeidzjan en Oezbekistan. En er moet een intensieve dialoog met China worden gevoerd, waarbij ook Japan dient te worden betrokken.

De stijd om de hegemonie zal zich dus afspelen in Eurazië. Dit continent is het grote schaakbord, waarop Amerika zijn stukken moet bewegen, en wel zodanig dat zijn positie en belangen niet worden bedreigd. In het spel om macht en invloed heeft Amerika bondgenoten nodig, oude en nieuwe, want in de huidige tijd betekent hegemonie niet een heerschappij die met geweld kan worden afgedwongen, maar het uitoefenen van invloed langs vreedzame weg via overreding en samenwerking.

West-Europa, aldus Brzezinksi, is Amerika's 'natuurlijke bondgenoot' en 'essentieel, geopolitiek bruggenhoofd' in Eurazië. Het toetreden van Oost-Europese landen tot de NAVO en de EU is dan ook van groot belang, want zo zal Amerika's invloed in Eurazië groeien. Maar daarvoor is wel nodig dat de Europese eenwording, met name ook de politieke, gestaag wordt voortgezet.

Daaraan schort het echter. 'Het brute feit doet zich voor dat West-Europa, en in toenemende mate ook Centraal-Europa, grotendeels een Amerikaans protectoraat blijft, met geallieerde staten die doen denken aan oude vazallen en schatplichtige landen', aldus Brzezinski. Voormalig bondskanselier Helmut Schmidt heeft zich in zijn bespreking van de Duitse vertaling van The Grand Chessboard in het weekblad Die Zeit nogal geërgerd aan de woorden 'vazallen' en 'schatplichtig' die voor Britten wellicht nog te verteren zijn, zo meent hij, maar niet voor burgers op het Europese vasteland.

Brzezinski ziet voor Duitsland en Frankijk een belangrijke rol weggelegd. Want volgens hem is de elite in de beide landen nog altijd voorstander van verdere Europese integratie. Vandaar dat hij Frankrijk en Duitsland rekent tot het kleine clubje van 'geopolitieke spelers', dat wil zeggen van landen die macht en invloed kunnen uitoefenen buiten hun nationale grenzen.

Opmerkeljk is dat hij Groot-Brittannië buiten dit clubje plaatst, dat verder bestaat uit Rusland, China en India. Londen, schrijft hij, heeft 'geen ambitieuze visie op Europa' en staat dubbelzinnig tegenover het proces van Europese eenwording.

Brzezinski schetst de gevaren die dit proces nu bedreigen. Hij bespeurt in sommige Europese landen een 'vertrouwenscrisis en een gebrek aan creativiteit' en zelfs een tendens tot 'isolationisme'. Maar uiteindelijk, denkt hij, zal de Europese eenwording door de euro een nieuwe impuls krijgen en zal Europa in toenemende mate een 'belangrijke politieke speler worden op het Euraziatische schaakbord'. Washington moet dit eenwordingsproces ondubbelzinnig en actief steunen.

Een andere speler op dat schaakbord is Rusland, dat na het verdwijnen van de Sovjet-Unie voor een 'historische keuze' staat. Brzezinski weet ook hoe die keuze moet uitvallen. De Russen moeten hun imperialistische aspiraties opgeven, hun nog altijd immense land moderniseren en aansluiting zoeken bij Europa. Bovendien moet Rusland decentraliseren en een confederatie worden. Maar of dat allemaal ook werkelijk gebeurt?

Het boek van Brzezinski bevat veel wensdenken. Zijn analyse is vaak heel treffend, maar of de landen op het Euraziatische continent zich zo zullen ontwikkelen als hij wenselijk acht, is natuurlijk niet zeker. Soms ziet hij dat ook in. Rusland moet eenzelfde weg gaan als Turkije na de Eerste Wereldoorlog onder Kemal Atatürk. Alleen, moet Brzezinski constateren, is er 'geen Russische Atatürk in zicht'.

Een andere, hoogst onzekere factor is wat Brzezinski de 'Euraziatische Balkan' noemt. Hij verstaat hieronder een gebied dat voornamelijk bestaat uit de nieuwe onafhankelijke republieken in de Kaukasus, bij de Kaspische Zee en in Centraal-Azië. Het is een instabiel gebied, waar nationalisme en islam dominante factoren zijn geworden en waar, aldus Brzezinkski, een 'machtsvacuüm' heerst, dat een grote zuigkacht uitoefent op Rusland, Turkije en Iran. Zij proberen in dit gebied hun invloed uit te breiden, waarbij dit streven nog wordt versterkt door de aanwezigheid van enorme hoeveelheden aardgas en olie.

'Hieruit volgt', aldus Brzezinski, 'dat het voor Amerika van groot belang is ertoe bij te dragen dat geen enkele staat dit geopolitieke gebied gaat controleren en dat de wereldgemeenschap ongehinderd toegang heeft tot dit gebied.' Hij denkt daarbij aan pijpleidingen en transportroutes dit het gebied direct verbinden met onder meer de Middellandse Zee. Dat Shell de haalbaarheid van een aardgasleiding van Centraal-Azië naar Europa bestudeert, zal dan ook ongetwijfeld de instemming van Brzezinski hebben.

Helmut Schmidt vindt het boek niet ten onrechte nogal eenzijdig, omdat verschillende ontwikkelingen niet aan de orde komen en sterk de nadruk wordt gelegd op militair-strategische gezichtspunten. Brzezinski's geostrategie mondt uit in een 'Transeuraziatisch Veiligheidssysteem' (Engelse afkorting TESS), dat zowel een uitgebreide NAVO moet omvatten als Rusland (gelieerd aan de NAVO), China en Japan. TESS zal worden geleid door een kern van grote mogendheden die sommige taken van de VS mede kunnen gaan uitvoeren. Maar dan is de wereld wel 25 jaar verder.

Jan Luijten

Zbigniew Brzezinski: The Grand Chessboard - American Primacy and Its Geostrategic Imperatives.

BasicBooks; import Nilsson & Lamm; 223 pagina's; ¿ 65,50.

ISBN 0 465 02725 3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden