'De wereld is te complex om nog in één verhaal te vangen'

Na het succes van zijn bekroonde en verfilmde roman The Hours, wist Michael Cunningham even niet hoe hij verder moest....

Het begon allemaal met Mrs. Dalloway, de roman van Virginia Woolf.Michael Cunningham zat op high school in Californië. Het waren de jarenzestig en de leerkrachten probeerden wanhopig hun leerlingen dingen teleren die ze leuk vonden, zodat ze de school niet zouden afbranden of anderonheil aanrichten. Dus analyseerden ze tijdens de literatuurles teksten vanSimon & Garfunkel.

'Maar toen gaf een klasgenoot me Mrs. Dalloway. Dat was écht watanders, een wereld ging voor me open.' Cunningham, in Nederland voor depromotie van zijn nieuwe roman Specimen Days beschouwt de gebeurtenis als'het verlies van mijn maagdelijkheid'. Gegrepen door de literatuur las hijvervolgens Madame Bovary, 'een boek over een triviale, ja uitgesprokenshitty persoon. Ze wil alleen maar naar feestjes, is niet eens een goedemoeder, maar toch weet Flaubert - door haar gedachten en gedragingen op devoet te volgen en op een empathische manier over haar te schrijven - EmmaBovary tot één van de grote figuren uit de wereldliteratuur te maken.Daarmee gaf hij ons allemaal te verstaan dat élk leven de potentie vangrote literatuur in zich draagt. Die ontdekking, dat bewustzijn, was eenopenbaring voor mij.'

Vanaf dat moment stond het voor Cunningham vast dat hij schrijver zouworden. Na talrijke, telkens in een vroeg stadium afgebroken literaireprobeersels, schreef hij uiteindelijk in enkele weken tijd, nog nèt voorzijn dertigste, zijn eerste roman: Golden States. 'Het werd vrij goedontvangen, maar ik wist dat het niet het beste boek was dat ik op datmoment kon schrijven. Toen het tijd was voor een paperbackuitgave heb ikdat geweigerd en gelukkig accepteerde mijn uitgever dat.'

Hoewel hij zijn debuut als een mislukking beschouwt, haalde het boekCunningham wel over een dood punt heen. Hij zette zich serieus aan hetschrijven van wat A Home at the End of the World werd, een boek dat hem zesjaar kostte en zijn reputatie als serieus literair auteur vestigde. Fleshand Blood onderstreepte zijn vakmanschap, maar pas met The Hours brak hijdoor bij een breder publiek. Een Pulitzer Prize en vooral een succesrijkeverfilming, met Nicole Kidman, Meryl Streep en Julianne Moore maakten dedoorbraak compleet.

Na acht jaren vol promotiewerkzaamheden en andere afleiding, en nietin de laatste plaats de nodige twijfel hoe nu verder te gaan, is ereindelijk een nieuwe Cunningham. Wanneer we Specimen Days en zijn drievoorgangers op een rij zetten, valt op dat Cunningham bij elke nieuwe romanzijn ambities wat hoger opschroefde. Eerst vertelde hij over drie bevriendepersonages, toen over meerdere generaties en in The Hours werd de lezergeconfronteerd met drie verschillende, hoewel inventief aan elkaargerelateerde verhalen, die in drie verschillende decennia en op drieverschillende plaatsen speelden. Door het hele boek waarde de geest vanVirginia Woolf en haar roman Mrs. Dalloway.

'Ik ben na Flesh and Blood anders gaan schrijven', aldus Cunningham.'Dat boek en A Home at the End of the World kwamen tot stand toen mijnleven nadrukkelijk werd bepaald door de aidsepidemie. Veel mensen van wieik hield stierven eraan en er waren in die tijd niet heel veel boeken overdat onderwerp. Mijn lezers waren niet echt literair geïnteresseerd, maarwel betrokken bij het thema aids. Daarom werden dat tamelijkrechttoe-rechtaan geschreven boeken. Met The Hours wilde ik iets minderconventioneels doen. Net als iedereen dacht ik dat het mijn arty littlebook zou zijn, voorbestemd voor de ramsj.'

Specimen Days - een van de eerste grote romans die uiting geven aanhet 'post-11 september-syndroom' - omvat net als The Hours drieverhaallijnen, ditmaal spelend rond respectievelijk 1860, 2002 en 2170. Deverhalen zijn bovendien in drie verschillende genre-stijlen geschreven(spookverhaal, thriller en sciencefiction), en opnieuw op allerlei manierenmet elkaar verbonden. De hoofdpersonen lijken 'reïncarnaties' van elkaar,er zijn allerlei terugkerende motieven en niet in de laatste plaats is daarde voortdurende aanwezigheid van de visionaire Amerikaanse dichter WaltWhitman en diens levenswerk Leaves of Grass.

Cunningham: 'Ik ben pas ná 11 september aan Specimen Days gaanschrijven, maar reeds voor die gebeurtenissen had ik uitgemaakt dat het eenboek moest worden dat begon met de industriële revolutie en zich zoubezighouden met technologische verworvenheden als genetische manipulatieen klonen, maar ook interstellair reizen. Toen kwam 11 september en ik vonddat ik niet om die gebeurtenis heen kon. Ik had al bepaald dat één vande verhaallijnen een hedendaags detectiveverhaal zou zijn dat in New Yorkspeelde. Hoe kun je over hedendaags New York schrijven zonder dat 9/11 tersprake komt?'

Oorspronkelijk had Cunningham naast de genres spookverhaal, detectiveen sciencefiction ook nog de western en romantische fictie op zijn lijstjestaan, maar uiteindelijk vielen die af. Het betekende wel dat hij opnieuween roman-in-drie-verhalen zou schrijven. Dat moest dan maar. 'Het isbelangrijk niet telkens hetzelfde boek te schrijven', vindt hij, 'maar hetis even belangrijk je stijl niet gratuit van roman tot roman te veranderen,alleen maar om jezelf niet te herhalen. Schrijf gewoon het boek dat zichaandient, en als dat lijkt op ander werk: so be it.'

Bij elk van de drie genres die Cunningham in Specimen Days bedrijft,liet hij zich inspireren door min of meer voor de hand liggende beroemdevoorbeelden: het spookverhaal The Turn of the Screw van Henry James, dedetectives van Raymond Chandler, James M. Cain en Elmore Leonard ensciencefiction-schrijvers als Stanislav Lem, Ursula K. LeGuin en PhillipK. Dick. 'Het waren voorbeelden, niet alleen van wat je met een genre kuntdoen, maar ook hoe je een bepaalde vertelstem kunt werken.'

Het idee om Walt Whitman en diens werk een rol in het boek te latenspelen, ontstond toen Cunningham onderzoek deed ten behoeve van het eerstedeel van Specimen Days. 'Dat speelt rond 1860, toen New York - vooral voorde armen - echt een afschuwelijke stad was. Het was er smerig, er lagendode dieren in de goot die niemand opruimde, het was erger dan Calcutta nu.En door díe stad liep Walt Whitman, voor mij de grootste Amerikaansedichter aller tijden, en die zei: 'Ik vind het allemaal interessant,geweldig, mooi op zijn eigen manier.' Ik besloot dat ik die visie ook inmijn boek moest verwerken. Als een soort contrapunt tegenover het veelduisterder Amerika waarover ik wist dat ik ging schrijven.'

Hoewel alledrie de verhalen in Specimen Days over het verlies vanmenselijkheid gaan, ten gevolge van technologische ontwikkelingen, is hetniet zo dat Cunningham de voortschrijdende technologie als iets negatiefsbeschouwt. 'Ik heb gecompliceerde gedachten en gevoelens over dieontwikkeling. Zeker, ik maak mij zorgen over het feit dat we geen relatiemeer met de natuur hebben. Er bestaan nog wel kleine enclaves natuur,reservaten als het ware, maar de natuur heeft niet langer een wezenlijkeffect meer op ons bestaan. We staan aan de rand van een geweldigerevolutie die voortkomt uit het huwelijk van technologie en biologie. Hetlijkt mij onvermijdelijk dat er op afzienbare termijn menselijke klonenzullen zijn. Ook zal het binnenkort mogelijk zijn al in de baarmoeder eenkind te creëren dat slimmer, mooier en sterker is dan het van nature zouzijn. En ik ben ervan overtuigd dat we op termijn computers zullen makendie niet alleen informatie kunnen verwerken, maar ook kunnen extrapolerenen scheppen. En als zo'n computer kunst voortbrengt, wat is hij dan? Heefthij dan een ziel?

'Ik heb op al die onvermijdelijke ontwikkelingen niet één reactie,zoals angst of blijdschap. Daarvoor is het te gecompliceerd. Ik kijk ernaar uit, maar het maakt me ook zenuwachtig. Het is opmerkelijk datmomenteel verschillende schrijvers, allemaal los van elkaar, over dezematerie schrijven: Kazuo Ishiguro in Never Let Me Go, Margaret Atwood inOryx & Crake, David Mitchell in Cloud Atlas. Zij houden zich allemaalbezig met de vraag wat de consequenties kunnen zijn van een aantal huidigeontwikkelingen, en wat precies onze menselijkheid definieert.'

Hoewel hij pas aan het eind van het jaar aan zijn nieuwe roman denktte kunnen beginnen, voorziet Cunningham nu al dat het boek een nógcomplexere structuur zal hebben dan Specimen Days. Een roman weerspiegeltimmers de context waarin hij ontstaat.

'Onze omgeving wordt hoe langer hoe ingewikkelder', aldus de schrijver.'We zijn met meer mensen dan ooit. Als we willen kunnen we ons niet alleenbewust zijn van het leven in onze onmiddellijke omgeving, maar ook van datin bijvoorbeeld Gambia, op een manier zoals Jane Austen dat eenvoudigwegniet kon. Om die reden is het voor mij niet langer voldoende om éénverhaal te vertellen. Eigenlijk zijn drie verhalen of honderd verhalen ookniet genoeg. Maar drie is in elk geval meer dan één. Een romanschrijverblijft zijn hele leven leren hoe het ideale boek eruit moet zien. Voor mijgeldt: één verhaal over één persoon, dat kan niet meer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden