De wapens van IS zijn de kalasjnikov en de iPhone

Veel auteurs buigen zich over IS, de terreurorganisatie die dood en verderf zaait. Met 'IS is voor moslims wat Israël is voor zionistische Joden', probeert Loretta Napoleoni de verbetenheid te verklaren.

'Voor velen is het oversteken van de grens een regelrechte religieuze ervaring. Als ze aan de grensafscheiding komen, knielen ze in tranen en huilen alsof ze juist in aanraking zijn gekomen met iets wat waardevoller voor hen is dan hun eigen gezin. Ze geloven dat dit land, Syrië, de plaats is waar Gods oordeel zal worden geveld.'

Zo beschrijft een mensensmokkelaar de emoties die hij waarneemt bij buitenlandse strijders. De jihadi's hebben voor het eerst voet gezet op de historische bodem van de islam, in wat ooit het oude kalifaat was en waarvan een deel nu wordt bestuurd door Islamitische Staat (IS).

Utopische staat

Dit is een cruciale scène in De Terugkeer van het kalifaat van de Italiaanse journaliste en terrorismedeskundige Loretta Napoleoni. Om de opkomst van IS te begrijpen moet duidelijk worden gemaakt welke impact de val van het oude kalifaat heeft gehad. Het gaf de stoot tot eeuwenlange onderwerping en vernedering, die diepe littekens heeft nagelaten in de identiteit en het zelfbeeld van de moslimbevolking.

Vanuit de hele wereld stromen moslims naar die historische regio om die vernedering voorgoed weg te poetsen. 'IS is voor moslims wat Israël is voor zionistische Joden', stelt Napoleoni. Ze heeft die gewaagde vergelijking bewust opgenomen in haar boek, licht ze toe in een gesprek met de Volkskrant. Alleen op deze manier kan ze de drang van de jihadstrijders invoelbaar maken.

Haar uitgever en man, die joods zijn, raadden haar dat af. Haar boek zou onnodig onder vuur komen te liggen. Napoleoni: 'Er zijn geen protesten gekomen, zelfs niet van de machtige joodse lobby in New York. Joden in de diaspora begrijpen het streven naar een utopische staat. Die geeft hun een gevoel van veiligheid. Ze kunnen daar altijd op terugvallen.'

Kalief

Abu Bakr al-Baghdadi, de zelfbenoemde kalief van IS, exploiteert dat gevoel 'op briljante wijze', zegt Napoleoni. Ze beschrijft hem als een ultramoderne, sluwe strateeg, die pragmatisch en flexibel is. Ze stuitte op hem tijdens de research voor haar boek Insurgent Iraq, toen was hij internationaal nog een onbekende figuur.

Hij was lokaal actief in de Iraakse stad Fallujah, een belangrijk soennitisch centrum ten westen van Bagdad. Hij werd opgepakt door de Amerikanen en zat vijf jaar vast in het Amerikaanse gevangeniskamp in Irak, Camp Bucca.

Daar ontpopte hij zich al als een leider, maar de westerse inlichtingendiensten hadden dat niet in de gaten. In 2010 kwam hij aan het hoofd te staan van Al Qaida in Irak, dat op sterven na dood was. Zijn strategisch vernuft blijkt volgens Napoleoni uit zijn besluit de naam van de terreurorganisatie meteen te veranderen in Islamitische Staat in Irak. En uit zijn 'geniale zet' met zijn troepen de grens over te steken naar Syrië.

Al-Baghdadi ging ervan uit dat hij een tijd lang zijn gang kon gaan in het multipolaire krachtenveld, waar vreemde allianties worden gesloten en allerlei tegenstrijdige belangen spelen: die van Amerika, Rusland, Iran, Saoedi-Arabië, Qatar, de Koerden. In juni 2014 had hij voldoende grond veroverd om het kalifaat uit te roepen, bewust een dag voor de religieus betekenisvolle ramadan.

Sociale media

Ultramodern is de wijze waarop sociale media worden ingezet. Volgens Napoleoni is voor IS de iPhone even belangrijk als de kalasjnikov. Geregeld worden videofilmpjes verspreid. Enerzijds met onthoofdingen om angst te zaaien, zodat de vijand wegvlucht en IS-strijders makkelijker grond kunnen veroveren.

Soortgelijke IS-propaganda inspireert ook moslims tot terreurdaden in Europa (in Londen, Brussel, Parijs en afgelopen weekeinde in Kopenhagen). Anderzijds toont IS gewone straatbeelden van agenten die het verkeer regelen, van hulpverlening aan armen en zieken en streng islamitisch onderwijs: om sympathisanten de illusie van een heuse staat te verkopen.

Strakke analyse

De terugkeer van het kalifaat is een strakke analyse van de opkomst van een inmiddels alom gevreesde terreurbeweging. Voor velen doemde IS medio 2014 uit het niets op. Napoleoni laat zien dat IS-kiemen al veel eerder zijn gezaaid. Onder andere door de aanslagen van 9/11, de Amerikaanse inval in Irak, de onmacht van de VS een stabiel regime in Bagdad te installeren, de wraakzuchtige sji'itische president Nouri al-Maliki die zich niet met de soennieten kon verzoenen, de mislukte Arabische revoluties.

Judit Neurink (De oorlog van ISIS) en Hans Jaap Melissen (IS tot alles in staat) brengen soortgelijke analyses, alleen met meer ruis op de lijn. Neurink beschrijft de opkomst van IS vooral vanuit het perspectief van Irak, waar ze is gestationeerd. De lezer verdwaalt soms in de details.

Neurink ziet IS als een sekte waaruit het moeilijk ontsnappen is. Huiveringwekkend is haar beschrijving van het brainwashen van kinderen. IS gebruikt ze als instrument om langdurige loyaliteit af te dwingen en om een kader van gedreven strijders te vormen die geweld zien als een manier van leven. Ze wijst op een video van een Kazachs kind dat roept: 'We zullen jullie doden, o ongelovigen. Als God het wil, zullen we jullie afslachten.'

Menselijke verhalen

Melissen vertelt zijn verhaal vanuit het perspectief van de oorlogsverslaggever. Op historische momenten spreekt hij met ooggetuigen in New York (na 9/11), Bagdad, Aleppo, aan de Syrische grens.

Hij bouwt zijn analyse op met citaten van gewone New Yorkers, Syriërs, Irakezen, Turken. Ook zijn tolken en fixers duiken geregeld op. Een nadeel van deze opbouw is dat al die citaten over bommen, ellende, geweld, samenzweringstheorieën, enigszins op elkaar gaan lijken.

Hij brengt wel indringende menselijke verhalen. Zoals dat van een 29-jarige strijder uit Dagestan die hij treft in een Turkse kliniek. De strijder is in Aleppo door een handgranaat in zijn gezicht geraakt. Hij is letterlijk een monster, een stuk van zijn neus is weg, zijn ogen zijn dichtgenaaid. Hij kan niet meer strijden voor IS en ook niet terug naar huis, waar hij zal worden gearresteerd.

Melissen maakt hem tot symbool van de oorlog, waarin levens, steden en landen net zo worden toegetakeld als dat gezicht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden