OOG VOOR DETAILDe vulva

De vulva is zowel aantrekkelijk als beangstigend voor de mannelijke aanschouwer

‘Naked Athena’, een foto van Nathan Howard voor persbureau Reuters, gemaakt op 18 juli 2020 in Portland, bij de Black Lives Matter-protesten.Beeld Reuters

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Zij geven beeld aan de grote en de triviale dingen die ons tot mens maken. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails uit de hele wereld aan onze actualiteit.

Wie is er bang voor de vulva? Terwijl op de stranden deze zomer de bikinitops weer netjes over de borsten waren getrokken – slechts een enkeling verwondert zich nog over het contrast met vroeger, toen topless beachvolleybal heel gewoon was – en ik ouders met afschuw zag kijken naar een paar blije kleuters die met blote billetjes in het zand scharrelden, zette in de VS één vrouw haar benen in spreidstand, naakt, voor een rij dreigende mannen en heel veel toeschouwers met smartphones. Naaktheid als wapen; preuts Amerika bevroor even. De hele wereld kon het zien, al zagen wij de foto’s van haar achterkant. Foto’s van haar voorkant komen er natuurlijk niet door op sociale media, en dit beeld vatte de vrouw én de rij gewapende agenten waarvoor ze ging zitten. De vulva was voor de mannen. Die er bang voor waren, duidelijk, wat een mooi beeld opleverde: die soevereine, blote vrouw die de tot de tanden toe gewapende, geharnaste en met gasmaskers gehulde agenten in Portland even stil kreeg.

Het was bij de Black Lives Matter-demonstraties in Portland op 18 juli, om kwart voor 2 ’s nachts, en een week daarvoor had Trump ‘federale  troepen’ gestuurd om orde te houden. Niemand wist wie deze mannen precies waren. Ineens stond daar een brok onberekenbare agressie in de straten de stad te ‘beschermen’. Als een man die ineens de achterkant van zijn hand tegen je wang kan rammen. Iemand die constant laat merken sterker en groter te zijn dan jij, zodat je altijd op je hoede moet zijn. ‘In camouflagekleding en zonder identificatie leveren de troepen nacht na nacht slag met demonstranten, die soms worden opgepakt en afgevoerd in auto’s zonder opschrift, en soms ook met geweld worden uitgeschakeld’, schreef correspondent Michael Persson over Portland. Om de politiemannen en protestanten heen stonden Trumps agenten toe te kijken, die nacht.

Dilukai, gevelfiguur, late 19de eeuw, Palau-eilanden, Micronesië, hout en verf, 66 x 96,6 x 26 cm, Metropolitan Museum New YorkBeeld Metropolitan Museum New York

De anonieme vrouw bracht het machtsvertoon heel even tot halt. Er werd nog op haar voeten geschoten met traangaskogels, toen vielen de agressors stil. Een naakt lichaam beschieten ging te ver. De openlijk getoonde vulva was te ontzagwekkend. Haar ontwapening maakte de gasmaskers en oorlogshouding van de mannen nog idioter dan ze al waren.

Wat betekent zo’n foto en wat had het met Black Lives Matter te maken? Waarom gaat er zo veel macht van haar uit, terwijl zij toch nauwelijks kwetsbaarder kon zijn? 

Haar kwetsbare lichaam onderstreepte natuurlijk het geweldsvertoon van de autoriteiten waartegen al maanden werd geprotesteerd. Je voelt in dat ene beeld de symboliek, je ziet het effect van haar houding, de vrees van de mannen, maar verder mogen we er zelf betekenis aan geven. Bij naakte vrouwen in deze houding zou je denken aan seks, of aan geboorte, maar dat speelt hier dus niet – ik denk dat weinig mensen haar erotisch vonden.

Vruchtbaarheidsgodin met lotushoofd Lajja Gauri, 6de eeuw, Centraal-India, Madhya Pradesh, zandsteen, 10,3 x 10,3 cm, Metropolitan Museum of Art New YorkBeeld Samuel Eilenberg Collection, Bequest of Samuel Eilenberg, 1998

Ik had in museum Volkenkunde in Leiden net een beeld van een vrouw in deze houding gezien bij de tentoonstelling over Oceanië, en kwam erachter dat zulke beelden in meerdere culturen voorkomen. In Ierland hangen ze op gevels van gebouwen, vooral kerken, al sinds de 10de eeuw. Niemand snapt precies waarom, waarschijnlijk om kwaad te weren. Ze zien er komisch en grotesk uit, soms met gerimpelde gezichten, en vaak trekken ze hun vagina open met hun handen. Sheela-Na-Gigs heten ze daar, en PJ Harvey maakte er een mooi nummer over: ‘You’ve got to see my bottle full of charm/I lay it all at your feet’. In Centraal-India wordt de godin Lajja Gauri vereerd, ook al anderhalf millennium, een naakte vrouw met rondingen en gespreide benen, haar hoofd een lotusbloem. Ook daar: het symboliseert vruchtbaarheid, maar mogelijk nog meer. En dan de dilukai waarvan je hier een voorbeeld ziet, en waarvan ik er een zag in Leiden. De eilandengroep Palau, ongeveer tussen Japan en Hawaii, heeft een eigen cultuur waarin mannenhuizen een belangrijke rol spelen als ontmoetingsplaatsen. Daar hangen deze dames aan de gevel. Waarom? Het kan een waarschuwing tegen vrouwelijke lust en zonde zijn, of een bezwering van kwade geesten, dat is niet helemaal duidelijk. Er was een legende over een jonge bandeloze vrouw, Dilukai, wier vader haar naakt met gespreide benen vastbond als straf. Misschien dat deze beelden als waarschuwing tegen vrouwelijke lust ontstonden, maar dat kun je je toch slecht voorstellen in al die mannenhuizen. Het kan dus net zo goed bedoeld zijn de mannenlust op te wekken.

Detail van dilukai. Beeld Metropolitan Museum New York

Wat ik mooi vind: de dilukai die ik zag, van hout of op de gevels geschilderd, hebben een zwarte driehoek op de plek van de vulva. Met daarin vrij expliciete geslachtsdelen, inclusief clitoris, zoals hier. een driehoek om in te verdwijnen. De Bermudadriehoek van het leven, zowel aantrekkelijk als beangstigend, vooral voor de mannelijke toeschouwer. Dat klopt dan wel weer met de pose van ‘Naked Athena’ in Portland.

Sheela-na-Gig, een gevelsteen uit de 12de eeuw aan de Normandische kerk St mary and St David in Kilpeck, Herefordshire.Beeld Heritage Images/Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden