Interview

'De vrijheid van romans wil ik verder ontdekken'

Uit zijn eerste huwelijk, met een Nederlandse vrouw, had de Chileense dichter Pablo Neruda een 'ongelukkige' dochter, Malva. Hij heeft haar verstoten. In haar eerste roman geeft dichteres Hagar Peeters Malva een stem.

null Beeld Robin De Puy
Beeld Robin De Puy

'Nu heb ik een heel goede band met mijn vader, maar ik herinner me dat ik hem pas op mijn vijfde voor het eerst zag. Toen ik elf jaar was heb ik hem pas echt goed leren kennen, en vertelde hij ook aan zijn familie, vrienden, collega's en kennissen dat ik bestond.

'Hij was in Chili toen mijn moeder van mij beviel, in 1972. Toen ik later zijn dagboeken mocht lezen, bleek dat hij zich precies op de plek bevond waar de dichter Pablo Neruda was opgegroeid, in Temuco. Ik ben tien jaar geleden naar die plek gegaan, en ontdekte daar het verhaal over Neruda en zijn enige kind, de dochter Malva. Een meisje met een waterhoofd, dat hij op haar tweede verstootte, en dat in 1941 op haar achtste in Gouda stierf.'

Zo ontstond het plan voor Malva, de eerste roman van Hagar Peeters, die tot dusver bekend stond als dichteres van vijf veelgeprezen bundels.

Zo vreemd als het klinken mag, zo vanzelfsprekend staat het er: op de eerste pagina's vraagt Malva (1934-1943), de ongelukkige dochter van de dichter Pablo Neruda (1904-1973), aan Hagar Peeters (1972), dochter van de socioloog Herman Vuijsje (1946), om haar verhaal te noteren; een lange, lyrische, en wonderbaarlijk natuurlijk klinkende brief aan vader Neruda, een poging hem postuum alsnog te bereiken door hem haar levensverhaal te vertellen, tot en met haar wrange einde: 'Het witte mutsje, dat niet meer afgleed, gaf mij iets engelachtigs. Misschien had mijn vader mij moeten zien zoals ik eruitzag als dode, in plaats van als levende; misschien dat hij dan wel van mij had kunnen houden.'

null Beeld Robin De Puy
Beeld Robin De Puy

CV

1972 geboren op 12 mei

1997 optreden op festival Double Talk

1999 debuut Genoeg gedicht over de liefde vandaag (poëzie)

2001 Gerrit de Stotteraar - Biografie van een boef (doctoraalscriptie cultuurgeschiedenis, bekroond met Nationale Scriptieprijs en Utrechtse Boekhandelsprijs, handelseditie in 2002)

2003 Koffers zeelucht (poëzie, J.C. Bloemprijs en Jo Peters Poëzieprijs)

2008 Loper van licht (poëzie)

2011 Wasdom (poëzie)

2015 Malva (roman)

Demonstratie

Peeters: 'In 1973, een jaar na mijn geboorte, was mijn vader opnieuw in Chili omdat daar net de staatsgreep had plaatsgevonden van de militairen, ten koste van het bewind van de socialist Allende. Als jonge journalist wilde mijn vader daar bij zijn. Twee dagen nadat hij in Santiago de Chile was gearriveerd, vond daar de uitvaart plaats van Pablo Neruda: de Nobelprijswinaar, communist, groot dichter, held van het volk.

'Min of meer toevallig dus dat mijn vader die uitvaart kon bijwonen, die ook een grote gebeurtenis was omdat het voor veel mensen de eerste gelegenheid was om tegen die staatsgreep te protesteren, juist vanwege de aanwezigheid van al die journalisten. Die demonstratie was levensgevaarlijk. Onder Pinochet werd het werk van Neruda verboden. Een van de allereerste dingen die mijn vader me vertelde, en waardoor ik hem ook meteen heel stoer vond, was zijn herinnering aan die begrafenis.

'In mijn bundel Koffers zeelucht uit 2003 heb ik een gedicht opgenomen waarin ik mijn vader beschrijf, 'altijd haantje/ de voorste waar het onrecht betrof.' Het eindigt zo: 'Mijn voetsporen smelten in de sneeuw./ Ze nemen de vorm aan van een onbedoeld dier/ en verdwijnen opeens halverwege.' Dat gedicht lijkt nu een vooruitwijzing naar mijn verhaal over Malva, die zich in mijn roman ook 'onbedoeld' voelde. Ik was benieuwd hoe het kon dat vaders wel opkwamen voor de verdrukten en de verworpenen der aarde, maar tegelijkertijd het bestaan van hun eigen dochters verzwegen, zoals mijn vader de eerste elf jaar van mijn leven, en zoals Neruda die zijn eigen dochter niet eens noemt in zijn autobiografie Ik beken ik heb geleefd.'

null Beeld Robin De Puy
Beeld Robin De Puy

Schaamte

Malva is de dochter van Pablo Neruda uit zijn eerste huwelijk, met de Nederlandse Maruca Reyes-Hagenaar, die met haar dochter in 1936 naar Nederland kwam. Hij wilde van hen af. Op dat moment had Neruda al een relatie met Delia del Carril, de Argentijnse schilderes die zijn tweede echtgenote zou worden.

Peeters: 'Hij heeft Malva verzwegen uit schaamte. Ze is in 1943 op haar achtste gestorven. Haar graf in Gouda is bewaard gebleven en niet geruimd, doordat de Oude Begraafplaats tot monument is verklaard. Het grafje was net door de Nederlandse vertaalster Giny Klatser ontdekt toen ik er tien jaar geleden in Chili over hoorde. In Nederland was niemand ermee bezig.'

Het lag voor de hand dat Hagar Peeters de dochter van Neruda in dichtvorm zou laten spreken. Dat heeft ze aanvankelijk ook geprobeerd, maar het werkte niet. En toen ze al had besloten dat het een roman moest worden, verscheen in 2010 de roman En het vergeten zo lang van Pauline Slot, gebaseerd op het leven van Malva's moeder, Maruca Reyes-Hagenaar.

'Een paar jaar daarvoor, bij de presentatie van een boek met de correspondentie over Malva, geschreven door Neruda's neef Bernardo Reyes, kwam ik Pauline Slot tegen. Die vertelde waar ze mee bezig was. Toen het verscheen wilde ik het eerst niet eens lezen, bang voor beïnvloeding, of dat ik mijn onderwerp kwijt was. Uiteindelijk heeft mijn nieuwsgierigheid het gewonnen van mijn professionaliteit. Een aangrijpend boek. Ik was tegelijk blij dat ik het verhaal van die moeder niet wilde beschrijven, maar dat ik de dochter had gekozen.

null Beeld Robin De Puy
Beeld Robin De Puy

Alwetend

'In Chili ervoer ik een zekere verbintenis met Malva: ik had ook een geëngageerde vader, die voor mijzelf aanvankelijk geen vader was. Door het schrijven probeer ik er achter te komen waarom dat zo is gebeurd. Uiteraard is dat mijn interpretatie. Dat geldt ook voor Neruda's verhouding met Malva. Van Malva zelf is nauwelijks iets overgeleverd, behalve een achttal ontroerende foto's en een paar getuigenissen zoals de brieven van haar moeder aan haar vader.

'Praten of lopen kon ze niet. Juist daarom laat ik haar alwetend zijn, maakt ze meanderende melodieuze zinnen, is ze slim en ironisch. Het verzwegen kind kan ineens alles vertellen. Dat is mijn omkering. Ik wilde geen zielig boek over een zielig kind.

'In Chili merkte ik dat Neruda nog steeds voor velen geldt als een moreel kompas, iemand die geen kwaad kan doen, de man die model stond voor de vaderlijke poëet in de film Il postino, de schepper van het imponerende Canto General van 600 pagina's. Begrijp me goed, ik vind het heel menselijk hoe hij was, hoor. Maar Neruda wordt gezien als een held, en helden zijn nooit menselijk. Misschien vond hij ook dat hij daaraan moest voldoen, in die zin dat hij de schaamte om zijn misvormde dochtertje niet vermeldt in zijn memoires. Het kan niet dat hij haar vergeten is.

'Mijn theorie is dat hij zó gevoelig was en perfectionistisch, dat hij haar moest wegmoffelen; liever dát dan het schrale en schamele contact dat hij anders met haar zou hebben gehad.'

null Beeld Robin De Puy
Beeld Robin De Puy

Authentiek

De malve is een bloem. Citaat uit Malva: 'Ik was vernoemd naar een plant en ik vegeteerde. Wel kon ik zingen, vermeld ik hier met enige trots.' Heeft Hagar Peeters haar sprakeloze heldin ook het zangvermogen geschonken? 'Nee, dat is echt waar, zoals bijna alles in mijn boek gebaseerd is op overgeleverde bronnen en feiten. Hoewel het perspectief vanuit de dodenwereld uiteraard fictief is.

'Zingen is het enige wat ze echt kon. Er bestaat een ooggetuigeverslagje van een schrijver die de kleine Malva heeft zien zingen in een kinderwagen in Madrid, dus nog voordat Neruda en Maruca uit elkaar gingen. Haar moeder was muzikaal en haar dochter kon heel mooi de melodie volgen.'

Ook authentiek is het voluit geciteerde gedicht uit 1934 van Federico García Lorca, 'Verzen bij de geboorte van Malva Marina Neruda'. Die beroemde Spaanse collega van Neruda heeft haar wél vereeuwigd. Peeters: 'Dat vond ik als dichter nou wel mooi, om haar te laten beweren en bewijzen dat je alleen na je dood kunt voortleven wanneer je bent beschreven in een gedicht. Stiekem kennen veel mensen die eigenschap aan poëzie toe, dat het een soort eeuwigheidswaarde heeft. Dat heb ik heel letterlijk genomen. Ook wel om de poëzie het aanzien te geven dat haar toekomt.

'Malva leeft voort dankzij het schrijven. Alles wat in haar leven niet lukte, kan op een bepaalde manier worden goedgemaakt. Alleen het schrijven kan dat. En zo kan ze alsnog toenadering zoeken tot haar vader, de schrijver Neruda - door een literaire vorm.

Malva, de dochter die de Chileense dichter Pablo Neruda verzweeg. Beeld .
Malva, de dochter die de Chileense dichter Pablo Neruda verzweeg.Beeld .

'Of ik hierna nog wel een gedicht kan schrijven, betwijfel ik nu. Nee hoor, niet echt, maar de romanvorm is me bevallen. Ik ben al bezig met een volgende roman en een novelle. Vroeger dacht ik dat poëzie de meest vrije vorm is die er bestaat, maar in deze roman zitten bijvoorbeeld een tango en een lied, ik heb journalistieke informatie gebruikt, dagboekfragmenten van mijn vader, nuchtere en verheven passages: alles kan. Misschien nog wel meer dan in poëzie. Die vrijheid wil ik daarom nu eerst verder ontdekken.'

Hagar Peeters: Malva.

De Bezige Bij; 240 pagina's; €19,90.

Tanken bij Grass

1. Eerste zin: Mijn naam is Malva Marina Trinidad del Carmen Reyes, voor mijn vrienden hier Malfje; Malva voor alle anderen.' Lang over nagedacht?

'Ik kende jarenlang de eerste zin van mijn boek, die een hele pagina beslaat, uit mijn hoofd. Dat is de zin die je steeds opnieuw leest als je gaat herlezen wat je hebt geschreven, namelijk. Die zin is zo lang omdat ik de vader, Neruda, precies gedurende het verstrijken van die zin laat sterven. Tot ik besloot dat vóór die lange zin toch de passage moest komen waarin Malva haar tragiek is immers dat haar bestaan altijd door die vader is verzwegen met de deur in huis valt en aankondigt wie zij is.'

2. Wie is je schrijversheld?

'Dankzij mijn roman was ik in de bevoorrechte positie dat ik sommige van mijn literaire helden zelf personage kon laten zijn. Ik heb veel registers van auteurs die ik bewonder in mijn hoofd. Soms denk ik: dit moet met de bravoure van Chatwin, dit met de liederlijkheid van Nabokov. Bij het schrijven sloeg ik zo nu en dan Nabokov en Grass op; in Malva neemt ook de kleine Oskar Matzerath uit Die Blechtrommel het woord. Ik las hun zinnen alsof ik brandstof bijtankte: na lezing van een willekeurige passage kon ik weer in volle vaart vooruit.'

3. Heb je rituelen?

'Het schrijven zelf is het ritueel bij mij, meer dan dat, en de stilte, heb ik niet nodig. Muziek leidt me te veel af. Ik probeer de muziek van de zinnen te horen, het ritme en de melodie waarin de woorden zich aan me voordoen, te vatten. Tijdens het schrijven had ik wel het idee dat ik aan het componeren was, niet alleen op zinsniveau, maar ook wat betreft de hele opbouw van de roman.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden