De vos is sterker dan wij

Rotvos van Jan Musch en Tijs Tinbergen kreeg vorig jaar een Gouden Kalf voor de beste lange documentaire. De film is nu eindelijk in de bioscoop te zien....

Door Ben van Raaij

Scène: onderzoeker Jaap Mulder heeft in winters Waterland zojuist een vossennest opgespoord. Een kuil in de grond met acht jongen erin. Een van de pups sabbelt aan zijn vinger. De jongen worden gewogen. Twee worden teruggelegd – ze zien er wat verkleumd uit. Zes worden meegenomen voor ‘destructie’, en zullen voor onderzoek in de vriezer belanden. Zielig? ‘Ja’, zegt Mulder, ‘maar wat doe je eraan? Dit is vossenbeheer.’

Rotvos van Jan Musch en Tijs Tinbergen – de film waaruit deze scène afkomstig is – kreeg vorig jaar op het Nederlands Filmfestival een Gouden Kalf voor beste documentaire. De film geeft een mooi beeld van de dilemma’s van natuurbescherming in Nederland. Centraal staat de vos, die in 2006 (tijdelijk) een beschermde status krijgt, maar zich helaas ook vergrijpt aan andere beschermde dieren als de korenwolf en de grutto. De Kalf-jury sprak van ‘een zeer Nederlandse schildering van botsende belangen en onversneden passie’.

De film is ook een portret van Jaap Mulder, zelfstandig vossenonderzoeker. Musch en Tinbergen volgen Mulder, type bebaarde buitenman, bij zijn werk in een Limburgs korenwolfreservaat en een weidevogelgebied in Waterland.

Mulder strikt vossen en voorziet ze van zenders om hun fourageer- en territoriumgedrag in kaart te brengen, hij bewaakt gruttonesten met infraroodcamera’s en sensoren, hij geeft lezingen en zit bij vergaderingen voor ‘faunabeheer’ aan. Hij houdt van vossen, maar moet ze ook in toom houden. Ook natuurbeschermers, boeren en jagers zitten in die spagaat.

Natuur, leert Rotvos, kan in Nederland nooit zomaar natuur zijn.

Tijs Tinbergen: ‘De ene helft van de mensen is vóór de vos, de andere helft tegen. Dat is onoplosbaar. Het probleem voor de natuurbeschermers is: ze houden van de vos en van de grutto, maar als je vossen de ruimte geeft, eten ze de grutto’s op. Niks doen is geen optie.’

Jan Musch: ‘De natuur zelf is best in staat een nieuwe balans te vinden, ook in Nederland, maar je hebt hier altijd mensen die weer gaan peuteren. Het is ook een stukje economie natuurlijk. Dat gruttoprobleem is big business.’

Musch en Tinbergen werken al 35 jaar samen als filmmaker en producent. Ze zijn gespecialiseerd in natuuronderwerpen, waarbij Musch zich richt op het camerawerk en Tinbergen (ja, familie van) op scenario en regie. Ze vertellen over hun film in hun montagekamer in Bussum. Op een schap 221 uur band, nu 80 minuten Rotvos.

Jullie vertellen het verhaal heel geserreerd en ingehouden.

Tijs: ‘Dat is ook ons credo. Wij weten het ook niet precies, en geven dus geen oordeel. Het is net als in de wetenschap, waar je ook altijd maar weer kijkt en loert en zo weinig mogelijk oordeelt.’

Jan: ‘De film vertelt eigenlijk wat wij te zeggen hebben.’

Tijs: ‘Onze stijl is: met de onderzoeker mee het veld in.’

Jan: ‘Dat heeft natuurlijk met onze eigen passie te maken. Tijs komt uit een biologennest. Ik had vroeger een volière en een aquarium. Dat zit er gewoon in.’

Tijs: ‘Het mooie van film is dat als je het goed doet, alles interessant wordt. Door je manier van kijken.’

Jan: ‘Met de producent hadden we halverwege de montage een discussie of de kijker meer informatie nodig heeft, bijvoorbeeld via een commentaarstem. Maar wij vinden het spannender een verhaal te vertellen in scènes.’

Tijs: ‘Er is bovendien nooit één waarheid. Iedere kijker brengt zijn eigen interpretatie mee. Kijkers zijn heel slim, kinderen ook. Die hoef je helemaal niet te sturen.’

Jaap Mulder draagt de film.

Tijs: ‘Jaap kennen we al lang, zo’n vijftien jaar. Uit Siberië, waar hij onderzoek deed naar poolvossen. Toen in Nederland de jacht op de vos sloot, wilden we dat verfilmen. Pas gaandeweg is het lef ontstaan de film helemaal om Jaap te laten draaien. Dat is mooi gelukt.’

Jan: ‘We hebben Jaap gewoon gevolgd. Hij heeft er niks extra’s voor hoeven doen, zegt hij altijd.’

Tijs: ‘Jaap is een soort woudloper. Sommige kijkers zien hem als een vossenlover, ze zien niet dat hij in de film ook gewoon aan het werk is. Hij is apetrots op de film, geen wonder, want iedereen gaat natuurlijk plat voor hem.’

Over de vossenjacht en de jagers is de film eigenlijk heel mild.

Tijs: ‘Met de jacht gaan we heel prudent om. We hebben wel besloten dat voor de film niet gejaagd mocht worden. De dood is te banaal, te plat voor de film. En we laten mensen graag in hun waarde, het conflictmodel ligt ons niet.’

Jan: ‘Zelf zijn we natuurlijk geen jagers, al hebben we voor een reis naar Spitsbergen wel eens schietles gehad om ons te kunnen beschermen tegen ijsberen.’

Tijs: ‘Die jagers zijn op zich allemaal aardige kerels, maar het is raar dat het allemaal vrijwilligers zijn. Heel kwalijk dat het in Nederland zo geregeld is dat beheerstaken door plezierjagers worden uitgevoerd. Dat is slap beleid.’

De dood is voor een vos nooit ver weg. In bejaagd gebied wordt een vos twee, drie jaar. Vossennesten worden ‘gereduceerd’.

Tijs: ‘Ja, die vosjes worden doodgemept, dat is de harde realiteit. Ik ben wel blij dat Jaap dan zegt: dat is ook beheer. Het laat Jaap niet koud, maar hij moet ook zakelijk zijn. Hij vindt de vos een prachtig beest, maar hij weet dat er soms moet worden afgeschoten.’

Hoe is het om natuurfilmer te zijn in Nederland?

Tijs: ‘Wij zijn geen natuurfilmers. Dat is zo’n onzinwoord. Het gaat ons vooral om het menselijke circus om de natuur heen.’

Jan: ‘Het woord natuurfilm heeft een negatieve klank.’

Tijs: ‘Die BBC-documentaires zijn natuurlijk fantastisch, maar zo kunnen wij niet produceren. Iemand doet dertig jaar onderzoek naar hoe orka’s op zeeleeuwen jagen, en dan komt de BBC dat op precies het goede moment met veel techniek prachtig vastleggen. Dat is een andere werkwijze.’

Jan: ‘Toch zijn die BBC-mensen best jaloers op onze kleine films, dat wij alles zelf kunnen doen.’

Tijs: ‘Wij zouden best echte natuurfilms willen maken, maar in Nederland krijg je daar moeilijk geld voor. Het moet altijd via kunstzinnige fondsen. De aanvraag voor Rotvos (budget 2,5 ton) is ook een keer afgewezen.’

Jan: ‘Jammer dat vertrouwen in ervaring bij de beoordeling zo’n geringe rol speelt. Kunstzinnig moet het zijn, maatschappelijk, en educatief is weer niet goed.’

Tijs: ‘Onze aanpak kost ook veel tijd. We begonnen in 2006 te draaien, toen de vossenjacht dicht ging. Na twee jaar hadden we het verhaal nog niet boven tafel. Uiteindelijk hebben we ruim drie jaar aan de film gewerkt. Toen was de vossenjacht alweer open.’

Filmen in de natuur is wachten.

Tijs: ‘Het is romantisch werk, maar je moet ertegen kunnen. Je moet niet gefrustreerd raken als je niet meteen krijgt wat je wilt.’

Jan: ‘Vooral die pareltjes die we door de film hebben gesneden, kosten tijd. Een vos met een karper in zijn bek, zoiets ligt niet klaar.’

Tijs: ‘Ik wilde copulerende vossen. Dat kan alleen in de winter. Voor een shot van een paar seconden ben ik drie maanden lang bijna dagelijks op pad geweest.’

Mooie slotscène: een vossenmoer in het veld, met twaalf pups die zich verdringen om haar melk.

Jan: ‘Ja, over de vos hoef je je echt geen zorgen te maken.’

Tijs: ‘De vos is sterker dan wij.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden