Achtergrond

De vormende jaren blijven het interessantst

In zijn debuutfilm Duel (1971) herkennen we al de hand van meester Steven Spielberg. Wie goed kijkt, ziet ook elementen van zijn latere werk. Wat maakt Duel zo goed?

Steven Spielberg. Beeld Mondadori via Getty Images

In een biografie zijn de vormende jaren vaak het interessantst. Alles zit er al in, de hoofdpersoon hoeft alleen nog maar tot wasdom te komen. In het geval van Steven Spielberg (1946) kunnen we hiervoor terecht bij zijn filmdebuut Duel (1971). Spielberg was toen nog onwetend dat hij zou uitgroeien tot de koning van Hollywood, maar de ambitie, en vooruit, ook de ontluikende genialiteit spatten van de film af.

Wat deed Spielberg in die tijd? Na curieus genoeg twee mislukte pogingen om de filmschool van de University of Southern California te volgen, had hij zich aangemeld als onbezoldigd stagiair bij studio Universal, afdeling: montage. Filmpjes draaide hij al sinds zijn vroegste jeugd, met de 8mm-camera van zijn vader, en nu hing hij als begin twintiger zeven dagen per week rond tussen de professionals. Een goede zet, om zo dicht bij het vuur te verkeren.

Met geleend geld zette hij ondertussen de korte film Amblin (1968) in elkaar, een soort hippiefantasie. Dat filmpje werd bekeken door Sidney Sheinberg, destijds de vice-president van de tv-afdeling van Universal. Hij was er zo van onder de indruk, dat hij Spielberg prompt een zevenjarig contract aanbood. Er viel genoeg te doen. De jonge regisseur werd ingezet om afleveringen te draaien van de doktersserie Marcus Welby, M.D. en ook die van speurneus Columbo. Dat was al heel wat, maar hij wilde nog liever een speelfilm maken.

Dennis Weaver als David Mann in Duel. Beeld © Cineliz/AllPix

Playboy

Een secretaresse was in de Playboy gestuit op een kort verhaal van auteur Richard Matheson, die ook meeschreef aan de horrorserie The Twilight Zone. Het ging over een handelsreiziger die op een verlaten woestijnweg van Californië wordt achterna gezeten door een truck van 40 ton. De chauffeur heeft de slechtste intenties. Dat was Duel, en Matheson - die zelf eens iets soortgelijks had meegemaakt - had er ook al een script van gemaakt. In die dagen bracht ABC de Movie of the Week en dit verhaal leek er geknipt voor, zo voelde Spielberg aan. Na een boel gelobby en het vertonen van zijn Columbo-aflevering kreeg hij van producer George Eckstein groen licht.

Het gehakketak kon beginnen. In de extra's die bij het dvd-schijfje van Duel horen, vertelt Spielberg dat hij precies tien draaidagen kreeg. Om tijd te winnen stelde de producer voor om een second unit beelden van de weg te laten draaien en die in een studio als achtergrondprojectie in te zetten bij de scènes. 'Nee, nee... ik doe alles op locatie', antwoordde de regisseur. 'Onmogelijk', bromde de producer. 'Veel te omslachtig.'

Dat was natuurlijk de beste motivatie denkbaar. Alles uit de kast. Nadat Dennis Weaver voor de hoofdrol was gecast, die Spielberg zo goed had gevonden als neurotische motelhouder in Orson Welles' Touch of Evil (1958), kon het draaien beginnen. Dennis Weaver in zijn rode 1971 Plymouth Valiant sedan, stuntman Carey Loftin in zijn gebutste 1955 Peterbilt 281 tanker truck, een ongelijke strijd. Waarom de truckchauffeur zo haatdragend is, wordt nooit helemaal duidelijk. Spielberg: 'Ach, het is gewoon een soort Psycho op wielen.'

Dat kun je wel zeggen, ja. Het is zo geraffineerd gefilmd dat die truck een levend monster wordt, eigenlijk de voorloper van Jaws. Hij gromt en hij treitert, en dan zien we bij een close-up op de bumper plotseling allemaal nummerborden uit verschillende Amerikaanse staten en we begrijpen: wacht eens even, dat zijn scalpen, hij doet dat dus vaker, dit is een seriemoordenaar. Meer hoeven we eigenlijk niet te weten. En om het nog wat enger te maken, komt de chauffeur nooit in beeld. We zien alleen zijn arm of zijn laarzen, onder het motto: het ongeziene is spannender, metaforischer, diabolischer. Dat had Spielberg uiteraard bij Hitchcock opgepikt.

Goldie Hawn als Lou Jean in The Sugarland Express (1974).

Perfectie

Zo verklapt deze telefilm in al zijn eenvoud heel wat over de latere Spielberg. Die drang naar perfectie bijvoorbeeld. Langs een strook van anderhalve kilometer liet hij zeven camera's opstellen, waar die auto's dan kwamen langsscheuren. Of nou ja: scheuren? In werkelijkheid ging de tanker truck helemaal niet zo hard, dat is allemaal suggestie. Handig opgelost door dicht boven het wegdek te filmen, dan lijkt 40 km per uur al heel wat. En als het noodzakelijk was voor de plot, en dat was het in dit geval meestal, werden de beelden van de truck versneld afgespeeld. Dat horen we nu pas, daar hadden we allemaal geen weet van.

Geestig is ook het verhaal over de monologue intérieur van Dennis Weaver. Op van de zenuwen maakt hij een tussenstop bij een road house. We horen hem hardop denken: 'Wat wil die idioot van een chauffeur toch van mij?', en meer gepieker. Je zou vermoeden: die mimiek van Dennis Weaver is door en door gerepeteerd. Maar nee hoor, daar was geen tijd voor. Ze hebben hem de teksten laten inspreken en die tape werd afgespeeld op een speakertje terwijl Weaver zijn ding deed en zo naar zijn eigen gedachten kon acteren. Efficiënt. Schiet lekker op zo. We moeten door. De uitzending is volgende maand al. De opnamen duurden uiteindelijk drie dagen langer dan gepland, maar door wat hij aan beelden had aangeleverd werd hem dat vergeven.

Steven Spielberg (R) tijdens de opnamen van The Sugarland Express (1974).

Kijkcijfers

De uitzending van Duel bij ABC was op 13 november 1971, en het viel niemand op dat Spielberg zelf een paar keer in beeld kwam - achter in de Plymouth en je ziet hem ook weerspiegeld in een telefooncel, script in de hand. De recensies waren jubelend, de kijkcijfers hoog (marktaandeel van 40 procent), Europa kreeg een iets langere bioscoopversie en Spielberg had zijn naam gevestigd. 'Ik was nog naïef genoeg om van een onwaarschijnlijk verhaal het beste te willen maken', analyseert hij nu. Om te weten waar hij ook alweer vandaan komt, kijkt hij Duel nog geregeld terug.

Dat kunnen wij ook doen, onderhoudend als de film blijft. Vol vooruitwijzingen ook. De oude besjes in hun auto die Weaver weigeren te helpen, duiken later nog eens op in Spielbergs Close Encounters of the Third Kind (1977), dat zijn Alexander Lockwood en Amy Douglass. En als piloot John Belushi in de Spielberg-comedy 1941 (1979) zijn kist op de snelweg landt, is dat precies bij het pompstation waar Weaver in Duel tankt, en allebei zeggen ze tegen dezelfde actrice Lucille Benson: 'Gooi 'm maar vol.'

De duidelijkste verwijzing betreft het slot. Als de tanker truck uiteindelijk in het ravijn stort, horen we een oorverdovend gekrijs, als van een dinosaurus. Niet alleen denk je dan onmiddelijk aan Jurassic Park, exact diezelfde schreeuw klinkt in Jaws als de grote witte haai dodelijk getroffen naar de zeebodem afzinkt. De halve Spielberg-catalogus zit al in Duel - de vormende jaren blijven het interessantst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden