Interview

'De voortploeterende mens is de rode draad in mijn films'

Voor zijn nieuwste film Belgica koos de Vlaamse regisseur Felix Van Groeningen een decor uit zijn eigen verleden: de stadskroeg. De film ademt zweet, dans, bier, urine. Over de dunne lijn tussen roes en verloedering.

Felix Van Groeningen in het Gentse café De Afsnis, waar Belgica werd gedraaid. Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Alleen als de dubbele deuren van het café openzwaaien voor een verlate bezoeker, druppelen wat omfloerste klanken op de kasseien van de Vlasmarkt. Binnen gaat het er heel wat pregnanter aan toe. Een donkere zaal met 250 Vlamingen wiegt op donderende ritmes. Voorman Torre Florim van de Nederlandse band De Staat, het gelaat bleek uitgelicht in een spot, zegt dat dit de tofste tent van België is. Dan volgt het nummer Devil's Blood.

Can I come in, take you on.

Can I come in, take you on.

It's about time, yeah,

it's about time.

Het is zeker tijd voor de Charlatan. Dit is de muziekkroeg die de Vlaamse regisseur Felix Van Groeningen (De helaasheid der dingen, The Broken Circle Breakdown) inspireerde tot Belgica, de film waarnaar in Vlaanderen vol verwachting werd uitgekeken, over opkomst en ondergang van een Gents café. De broers Frank (een rol van Tom Vermeir) en Jo (Stef Aerts) maken als uitbaters een vliegende en uitzinnige start, maar staan elkaar uiteindelijk naar het leven als genotzucht 'het oord van verderf' doet kapseizen.

Het verhaal ligt bij Van Groeningen onder de huid: zijn vader was in de jaren negentig eigenaar van de Charlatan. Hij was het die er destijds een muziekpodium van maakte.

Werkelijkheid

Hoe dicht de regisseur soms bij de werkelijkheid is gebleven, blijkt als Gerald Claes zich deze avond bij de deur meldt. Samen met zijn broer Joris nam hij in 2000 de zaak over, en jawel, onenigheid dreef hen later uit elkaar. Hij exploiteert het café nu met twee andere compagnons. Zijn linkeroog zit half dicht, Stef Aerts laat in Belgica het rechterlid gedeeltelijk geloken. Claes heeft niet veel trek in een gesprek. 'Zeg, hadden wij een afspraak of zo? Ik doe geen interviews.'

De Charlatan is al jaren de plek waar de nachtvlinders van Gent heengaan om feestend het ochtendgloren en soms ver erna te halen. Claes: 'Of het stempel oord van verderf klopt? Het komt van onszelf, hè? Wij verzonnen dat.' Hij is vereerd met Belgica, het logo hangt niet voor niets in neon aan de gevel. 'Maar de film', zegt hij, 'gaat niet alleen over de Charlatan. Felix heeft ook verhalen van andere cafés gebruikt.' Genoeg, nu. 'Kom mee naar binnen, een pint pakken.'

Even verderop, achter de Sint Jacobskerk, neemt Van Groeningen (38) plaats achter een tafeltje op de eerste verdieping van het café Afsnis. Daar zijn veel opnamen gedraaid - de Charlatan zelf was er niet geschikt voor. In de deur van een kantoortje zit een rafelig gat, het resultaat van een scène waarin Frank en Jo elkaar aanvliegen. Acteur Aerts plantte zijn vuist in het hardboard; het stond niet in het scenario.

Café Charlatan op de Vlasmarkt in Gent, dat model stond voor Belgica uit de gelijknamige film. 'Het verhaal van zo'n café dat verandert, en dat dan van binnenuit verteld, dat is volgens mij nog maar weinig gedaan.' Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Ongelukkig

De regisseur is schor, enkele dagen geleden was de première in België. Het had ook anders kunnen lopen: na de niet verzilverde Oscarnominatie voor The Broken Circle Breakdown, een drama over een bluegrassmuzikant en een tattooshophoudster die hun dochtertje verliezen, lag een internationaal vervolg in het verschiet. Maar hij legde het stapeltje aanbiedingen terzijde. 'Ik denk dat ik het niet kan, gereedliggende scenario's verfilmen. Ik lees ze wel, ik probeer ervoor open te staan. Maar ik word er ongelukkig van. Veel was niet goed. Bij wat wel goed was, dacht ik: dat kan een ander beter. Ik voelde er niks bij.'

Dat was voor Belgica niet zo ingewikkeld: hij kon putten uit eigen herinneringen. Hij was 12 toen zijn vader het pand van de Charlatan kocht, toen nog de Tramway geheten, een volks café aan de Vlasmarkt en het supporterslokaal van voetbalclub Racing Gent. Jo Van Groeningen liet er een zaal bij trekken en bands optreden. Kevin Ayers speelde er, Tom Robinson, Herman Brood, Das Pop, Dead Man Ray. Daarna werd het een discotheek. De jonge Felix stond er achter de bar, hij ging er later ook zelf uit. 'Dit was de hipste plek van de stad.'

De laatste jaren dat zijn vader eigenaar was, kwam de klad erin. Medewerkers vonden naalden van heroïnespuiten op de toiletten. Dealers begaven zich onder het danspubliek. Ze kampten met bendes Marokkanen die amok maakten. 'De zaak was mijn vader ontglipt. Het gebeurde in de roes van de nacht, in de roes van het succes. Ineens ben je alleen maar aan het ploeteren om het schip drijvende te houden.' Toen Van Groeningen de handdoek wierp, kwam zijn zoon er al nauwelijks meer. Gerald en Joris Claes waren de nieuwe eigenaren. Hun entree zou 15 jaar later de brandstof voor de film betekenen.

De smaak van verdampte dromen

De Vlaamse pers over Belgica: 'Van Groeningens verhaal suddert net iets te vaak zomaar voort, waardoor er in de twee uur enkele dode momenten sluipen. Wie bereid is daar over te kijken en gaat voor de trip die Belgica óók is, wordt wel beloond.' (Het Nieuwsblad)

'Terwijl veel films over de geneugtes en valkuilen van het nachtleven maar een stroeve bourgeoisboel opleveren, dropt hij de toeschouwer in het midden van de dansvloer, en laat hij hem het zweet, het bier, de urine en de smaak van verdampte dromen en ambities proeven.' (Knack)

Broers die uit elkaar groeien

Van Groeningen: 'Ik wilde Belgica al lang maken. Het verhaal van zo'n café dat verandert en dat dan van binnenuit verteld, dat is volgens mij nog maar weinig gedaan. Maar het kon niet alleen over het nachtleven gaan, dan ben je snel klaar. Het kreeg pas vorm toen ik op het idee kwam de broers erin te passen. Ook zij probeerden er het beste van te maken, maar ze vergaloppeerden zich ook, net zoals mijn vader is overkomen. Dat ze uit elkaar groeien, is een mooi en tragisch gegeven tegelijk.

'Wat het ook interessant maakte, waren de morele kwesties in zo'n café. Mijn pa nam op een gegeven moment de beslissing geen Marokkanen meer toe te laten. Hij besloot portiers in te schakelen. Het voelde fout, mijn vader was helemaal geen strenge baas, maar voor zijn gevoel had hij geen keus. Het café werd daarmee ook een minimaatschappij. Europese landen hebben met gelijksoortige dilemma's te maken. Wie laat je wel binnen, wie niet? De film kon er universeler door worden.'

Hij heeft geworsteld met de soms flinterdunne grens tussen fictie en werkelijkheid. 'Vanaf het moment dat bekend was dat ik deze film ging maken, stond voor menigeen vast dat het de kroniek van de Charlatan werd. Maar dat is de film zeker niet. Anders had ik wel voor een documentaire gekozen. De film raakt verschillende periodes, verschillende cafés ook. Ik wilde de zaak van nu geen oneer aandoen. Het is nog altijd een café waar stevig wordt gefeest, maar de huidige eigenaren hebben veel moeite gedaan van de vroegere slechte naam af te komen. Ze hebben hun zaakjes echt goed voor elkaar.

Teruggezogen naar Gent

'Maar ik kon niet altijd aan de feiten ontkomen. Ik heb nog getracht het in een andere stad te laten spelen, maar dat voelde raar. Ik werd telkens teruggezogen naar Gent. Dat oog van Gerald, het gevolg van een schimmelinfectie, was voor mij essentieel. Het vertelt veel over hem. Ik ken hem al heel lang. Hij trekt zich geen ene kloot aan van die handicap. Dat vind ik bijzonder. Ik heb het hem van tevoren verteld. Hij zei wel: je kunt dan niet meer ontkennen dat ik het ben. Maar ik kon het niet negeren. Bovendien: als ik het zou weglaten, wie heeft daar dan wat aan?'

Is deze film ook weer bedoeld als een monument voor Vlaamse subculturen, zoals hij die portretteerde in De helaasheid der dingen (onverbeterlijke zuipschuiten) en The Broken Circle Breakdown (zingende Vlaamse cowboys)? 'In het café kwam een gekke mix van mensen. Vrijbuiters, muzikanten, kunstenaars, buitenlanders, heel volkse types ook. Mensen die niet onmiddellijk in een hokje van de maatschappij passen, dat wel. Ik hou van die authenticiteit. Maar als ik een rode draad in mijn films zie, zit dat meer in mijn empathie met de in het leven voortploeterende medemens.'

Dat de steenwegen van Vlaanderen, geplaveid met pokdalig asfalt of betonplaat en rommelig bedrijfsterrein aan weerszijden, weer even in beeld opduiken, blijkt geen liefdesverklaring aan het Vlaamse decor. 'Misschien heeft het te maken met mijn eerste film, Steve + Sky. Die speelt zich helemaal af langs zo'n baan. Maar het is niet iets wat ik bewust later ben gaan opzoeken. Het gaat mij om geschikte locaties.'

De lat hoog leggen

Hij maakt het, stelt hij zelf vast, zichzelf wel steeds lastiger. Dat heeft niet alleen te maken met de hoge verwachtingen voor Belgica na de Oscarnominatie van The Broken Circle Breakdown. 'Je legt voor jezelf de lat steeds hoger. De montage voor die film duurde vier maanden. Voor deze film ben ik zeven maanden bezig geweest.'

Belgica moest meer rock-'n'-roll worden. Niet alleen letterlijk, met een belangrijke rol voor de soundtrack van Soulwax, maar ook in cameravoering. 'The Broken Circle was naar mijn gevoel een vrij klassieke film, een behoorlijk gestileerd melodrama. Belgica is wilder gefilmd, met meer beweging.' Hij gaf de acteurs veel vrijheid. 'Eerst moesten ze hun rol beheersen en daarna wilde ik dat ze alles loslieten. Ik zet ze dan aan om mij te verrassen. En zichzelf. Laat het toeval maar een rol spelen. Zo sloeg Stef zelf dat gat daar in die deur.'

Wat hij als regisseur al heeft verkend, kiepert hij het liefst overboord. Het heen en weer springen in de chronologie, wat zo'n beetje zijn handelsmerk leek, is in Belgica alweer ingeruild voor een lineaire vertelling. 'Ik voelde in The Broken Circle Breakdown dat het een trucje begon te worden. Ik hou niet van trucs.'

Felix Van Groeningen: 'De acteurs moesten hun rol beheersen en daarna wilde ik dat ze alles loslieten. Ze moesten mij verrassen.'

Oscars

Geen misverstand: hij regisseert nog altijd met plezier. Het getob tijdens de productie is deel van het proces, daar is hij wel achter. 'Het is allemaal de moeite waard als blijkt dat alles op zijn plaats valt. Maar dan nog blijft het afwachten. Voor mijn gevoel ging er ook geen kat naar The Broken Circle Breakdown kijken, maar uiteindelijk stond ik in Hollywood bij de uitreiking voor de Oscars.'

Inmiddels gaat hij toch een buitenlandse productie regisseren. Hij schrijft zelf mee aan Beautiful Boy, een film over een vader die zijn aan drugs verslaafde zoon probeert te redden. Het verhaal speelt zich af in San Francisco en Los Angeles. Gaat hij het nog missen, het decor van Vlaamse steenwegen? Kort lachje. 'Achteraf gezien ben ik altijd op zoek geweest naar het Amerika in het Vlaamse landschap.'

Als die avond De Staat in de Charlatan nog doordendert, installeren in de Afsnis een drummer en gitarist hun spullen. Vandal X speelt een portie verschroeiende noise. Voor de café-eigenaar is het een statement: toeristen die vanwege de film hier een kijkje komen nemen, moeten niet denken dat het café zich gaat aanpassen. Dit is en blijft de Afsnis. Eén verandering is wel omarmd. Dat gat in de deur boven, verzekert hij, laat hij zeker zitten.

Filmposter Belgica.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden