ACHTERGRONDEchte stellen in het theater

De Volkskrant ziet al voor zich hoe deze acteurskoppels wél kunnen stralen in het theater

Acteurs moeten op het toneel nog afstand houden. Tenzij ze in het echte leven al samenwonen natuurlijk, zoals Barry Atsma en Noortje Herlaar, of Fedja van Huêt en Karina Smulders. 

Beeld Maus Bullhorst

Acteurs zitten werkloos thuis, lege theaters wachten op spelers. Het publiek, verveeld en Netflixmoe na maandenlange kunstonthouding, wil dolgraag weer iets wezenlijks zien. Maar er kan bijna niks. Hoe kun je toneelvoorstellingen maken als de acteurs anderhalve meter afstand moeten houden? Hoe kunnen zij vechten, vrijen en dansen op toneel als acteren niet gauw wordt aangemerkt als ‘contactberoep’, zoals belangenvereniging Act graag wil? Gezelschappen die wel spelen, kiezen voorlopig voor monologen, of eventueel een dialoog, met twee acteurs op veilige afstand van elkaar. 

Maar er is een uitweg, een sluiproute, een geitenpaadje door het woud van coronamaatregelen: acteurskoppels. Want wie zijn leven al deelt, en dus een huishouden vormt, die hoeft ook op toneel geen afstand te houden. Stellen mogen elkaar wél aanraken, en innig zoenen, elkaar omhelzen, een duet zingen of van dichtbij heel hard in elkaars gezicht schreeuwen. En hoe heerlijk zou het zijn als wij dat weer mee mogen maken, in elk geval op het podium. 

Dat zou ook de verrassende terugkeer betekenen van een trend. Want in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw was het haast een opzichzelfstaand genre: het echtparentoneel. Hein Janssen dook voor de Volkskrant in die geschiedenis, bevolkt door roemruchte theaterkoppels als Kitty Janssen en André van den Heuvel, en Pleuni Touw en Hugo Metsers. Een oude trend als verrassende oplossing voor de toekomst van het toneel.

Want ook nu zijn er natuurlijk veel, bekende en minder bekende, acteurskoppels. Een kleine inventarisatie bracht ons al op bijna dertig stellen. Voor acht daarvan hebben wij passende rollen bedacht (leuk gezelschapsspel voor toneelliefhebbers. Ellen Parren en Jan-Paul Buijs, iemand?). Misschien een idee voor het Nederlands Theaterfestival dit jaar, dat eerder al eens een marathon met sterfscènes hield: een minifestival van liefdesscènes, door de leukste Nederlandse toneelkoppels. Tien dagen lang, elke dag twee. Minstens. Wij zijn erbij. 

Barry Atsma en Noortje Herlaar: Reigen van Arthur Schnitzler.

Noortje Herlaar (links) en Barry Atsma (rechts) Beeld ANP

Dit toneelstuk uit 1896 is één grote liefdescarrousel en in wezen de 19de-eeuwse literaire versie van Tinder. In tien korte scènes beschrijft Schnitzler evenzovele ontmoetingen tussen een man en een vrouw – van edelman en soldaat, tot barones en hoer. Zijn stuk is zowel liefdeloos als zinnenprikkelend en wordt meestal gespeeld door vijf mannen en vijf vrouwen. Maar Dirk Tanghe introduceerde in 1999 bij De Paardenkathedraal een versie met slechts één acteur en één actrice: Peter De Graef en Marie-Louise Stheins. Anno 2020 zouden dat de zinnelijke Atsma en de frêle Herlaar moeten zijn. Als Herlaar er ook nog een paar liedjes in weet te smokkelen, wordt het een hit.

Bram Suijker en Sophie Höppener: Romeo en Julia van Shakespeare.

Sophie HoppenerBeeld ANP Kippa
Bram SuijkerBeeld Edwin Janssen

Ze zijn jong, schitterend en stapelverliefd, en stevenen af op een tragedie. Dolgraag zouden wij Bram Suijker en Sophie Höppener als de beroemde ‘star crossed lovers’ op toneel zien. Suijker, een van de grootste talenten van zijn generatie, bewees in Het verzamelde werk van William Shakespeare (ingekort) al behendig te kunnen goochelen met Shakespeares strofen. Dat vereist een gebeitelde tekstbehandeling, en die heeft hij, naast zijn frisse uitstraling en zijn speelse en beweeglijke motoriek. Hij kan prachtig dweepziek kijken, met die melancholieke oogopslag – moeiteloos paart Suijker jeugdigheid aan gravitas. Maar hij is ook overtuigend als bokkige puber vol testosteron, met een sombere grondtoon, getuige zijn knappe rol in We zijn hier voor Robbie. Een ideale, door de liefde gekwelde Shakespeare-jongeling, kortom.

Höppener toonde haar speelplezier, wendbaarheid en charme al overtuigend in Missie Marquez, waarin ze moeiteloos tientallen personages speelt, en was een hartveroverende puber in Sweet Sixteen: getroebleerd, kwetsbaar en naturel. Höppener is een innemende en eigenzinnige actrice die schoonheid combineert met zelfspot, en een scherpe intelligentie met een onschuldige uitstraling. Dat maakt haar de gedroomde Julia.

Is Romeo en Julia sowieso niet weer superactueel, met dat: ‘a plague on both your houses?’

We willen Suijker trouwens ook best als Hamlet zien, met Höppener als Ophelia.

Esther Scheldwacht en Kees Hulst: Winnie en Willie in Happy Days van Samuel Beckett.

Kees Hulst (links) en Esther Scheldwacht (rechts)Beeld Valentina Vos

Esther Scheldwacht is een uitermate expressieve actrice die met mimiek en stem emotioneel kan uitpakken. Zeer geschikt dus voor deze klassieker van Beckett waarin hoofdpersoon Winnie begraven is in een hoop zand, als metafoor voor de naderende ondergang. De tijd dringt, niet alleen voor haar maar voor de hele schepping, en intussen probeert ze met de moed der wanhoop optimistisch te blijven. Haar man Willie scharrelt bijna woordloos om haar heen, en Kees Hulst kan schitterend woordloos spelen, zoals ook bleek uit de tv-serie Hendrik Groen. Ideaal koppel dus voor dit hoopvolle noodlotsdrama.

Hulst en Scheldwacht speelden eerder al prachtig samen in Hoe mooi alles (2015) en Laatste paar dagen (2018).

Vincent van der Valk en Maria Kraakman: George en Martha in Who’s Afraid of Virginia Woolf van Edward Albee

Vincent van der Valk (links) en Maria Kraakman (rechts)Beeld ANP

Dit iconische vechtkoppel uit Edward Albee’s Who’s afraid of Virginia Woolf is natuurlijk al eerder door een beroemd echtpaar vertolkt: Richard Burton en Elizabeth Taylor in de verfilming uit 1966. De Nederlandse toneelgeschiedenis kent een aantal roemruchte opvoeringen, met onder anderen Han Bentz van den Berg en Ank van der Moer, (1964), Eric Schneider en Annet Nieuwenhuyzen (1981) en Peter de Graef en Marie-Louise Stheins (1994) als het meedogenloos ruziënde stel. George en Martha, die zijn synoniem voor een eindeloze afmattende oorlogsnacht, vol retorisch geweld en nietsontziende, alcoholovergoten treiterij.

Maar in 2014 deed regisseur Erik Whien het bij Toneelgroep Oostpool nu eens heel anders. Zachter. Dichterbij. Bijna levensecht. In zijn versie zagen we geen karikaturen, geen dronkenmansgelal; geen virtuoos venijn. Maar gewoon: twee diep ongelukkige mensen, die van elkaar houden maar elkaar in de verstikkende houdgreep van het huwelijk alleen nog maar pijn kunnen doen – uit teleurstelling, frustratie, onmacht. Jacob Derwig was toen een perfect kwetsbare, geïmplodeerde George (bekroond met een Louis d’Or), en Maria Kraakman een heel mooie, tragische en haast herkenbare Martha. Haar zien we graag nog eens in die rol, en dan met Vincent van der Valk als waardige opvolger van Derwig. Met zijn intelligente spel, gelaagd en geraffineerd, en altijd met een zweem van gekte, zal Van der Valk een zeer verrassende George kunnen zijn. (Maar Jacob Derwig en Kim van Kooten mogen natuurlijk ook.)

Bonussuggestie: Kirsten Mulder was een fantastische Honey in die versie – niet voor niets bekroond met een Colombina. Maar zou Keja Klaasje Kwestro niet ook een geweldige Honey zijn? Kwestro is een groot komisch talent met een voorliefde voor stampvoetende kindvrouwtjes (Gelaarsde Poes, Troje Trilogie). En haar Nick wordt hier dan, ook verheugend, gespeeld door Tom van Kalmthout (Rundfunk).

Kirsten Mulder en Yora Rienstra: Claire en Solange in De Meiden van Jean Genet

Yora Rienstra (links) en Kirsten Mulder (rechts)Beeld Hollands Hoogte

Over Kirsten Mulder gesproken: zij zou samen met Yora Rienstra kunnen schitteren in De Meiden van Jean Genet. Claire en Solange, twee jonge zusjes, wonen en werken in de coulissen van een prachtig huis waar zij de bedienden zijn van hun Madam. Upstairs, Downstairs, maar dan op z’n Frans, en in een venijnige tekst van Genet die hiermee ook pittige maatschappijkritiek levert. Elke avond voeren de meiden een rollenspel op, en spelen om beurten hun Mevrouw. In de enscenering van die rollenspelen zit vaak een erotisch element, dat dit stuk nog spannender maakt.

Fedja van Huet en Karina Smulders: Lord en lady Macbeth in Shakespeares Macbeth

Fedja van Huet (links) en Karina Smulders (rechts)Beeld ANP

Het was een kaal gestripte, uitgebeende Macbeth, die in regie van Johan Simons bij Toneelgroep Amsterdam in 2012. Heel fysiek en zintuiglijk ook: bedekt met een mengsel van modder en bloed ging Fedja van Huêt op toneel tekeer als Kolonel Kurtz uit Apocalypse Now.

Interessante regiekeuze, Macbeth als doorgedraaide Vietnamveteraan, en Van Huêt maakte er een primaire, bijna beestachtige vertolking van: de rug gekromd, de schouders hoog. Twee uur lang acteerde hij op de toppen van zijn fysieke kunnen – zwetend, bevend, schreeuwend en schuimbekkend, als een op hol geslagen dier.

Zijn Lady Macbeth, het manipulerende brein achter de moordlust, was toen Chris Nietvelt. Maar ook eega Karina Smulders lijkt ons zeer geschikt voor die taak. Zij kan de fysieke agressie van Van Huêt aanvullen met koele, berekenende charme. Smulders toonde zich bij Toneelgroep Amsterdam meermaals een superieure Shakespeare-heldin (Othello), en combineert haar frêle verschijning met een verrassend scherp randje. Als generaalsdochter Hedda Gabler bij Theater Utrecht (2017) was ze scherpzinnig, intelligent, geestig en vilein. En als übercoole hoerenmadam in de serie Keizersvrouwen (2019) toonde ze overtuigend het raffinement en enigma dat ook Lady Macbeth typeert.

Smulders en Van Huêt speelden eerder al eens heerlijk samen in Na de zondeval, bij Toneelgroep Amsterdam, als de alter ego's van Arthur Miller en Marilyn Monroe. Dat mag natuurlijk ook.

Tjitske Reidinga en Peter Blok: Doek! van Maria Goos

Peter Blok (links) Tjitske Reidinga (rechts) Beeld ANP

Speciaal voor Loes Luca en Peter Blok schreef Maria Goos in 2010 het toneelstuk Doek!. Toneel over toneel, want het gaat over twee acteurs die elkaar noodgedwongen terugzien in het repetitielokaal nadat ze jaren geleden hun relatie hebben verbroken. Hij is zo’n cliché-acteur: veel gebral, veel drank, zij nogal nuchter en flegmatiek. Liefdespijn en toneelleed in diverse lagen, en Blok hoeft in deze remake alleen maar zijn oude rol op te pakken. Reidinga kan daar, met dank aan Goos, iets tragikomisch tegenover stellen – sadder and wiser. Deze productie kan moeiteloos tenminste twee seizoen mee.

Acteurskoppels van nu kunnen leren van het echtparentoneel uit de jaren zeventig en tachtig. Als stel de theaters langs gaan was toen heel gewoon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden