OverzichtFotoboeken

De Volkskrant koos de mooiste tien Nederlandse fotoboeken van 2020

null Beeld Studio V / Marc Visser
Beeld Studio V / Marc Visser

Corona komt in de boeken op deze lijst niet voor, maar de foto’s bieden wel de kans om even te ontsnappen aan de huiskamer waar in we deze winter nog vertoeven.

Aan het einde van de zomer van 2020 verscheen het fotoboek Pandemic: Corona Close-up, wellicht het eerste Nederlandse fotoboek geheel gewijd aan de coronacrisis. Het boek was het resultaat van een fotowedstrijd waaraan iedereen kon meedoen en waaraan, gezien het resultaat, iedereen, professionals en amateurs, meedééd. Het leverde veel intieme, huiselijke beelden op, want dat was 2020 ook geworden: het jaar van de huiskamer. Hans Rooseboom, conservator fotografie van het Rijksmuseum en een van de juryleden, schreef in het voorwoord: ‘Een virus dat zelf met het oog niet zichtbaar is, bleek (...) toch heel goed in beeld te brengen.’

Maar in de tien boeken die de fotomedewerkers van de Volkskrant hebben gekozen uit het rijke aanbod van dit jaar, komt de coronacrisis niet voor. Er zijn boeken bij van fotografen en journalisten die jarenlang over de wereld reisden; er zijn fotoboeken bij die het resultaat zijn van een ommetje door de buurt, maar ons met nieuwe ogen naar de wereld laten kijken. Er zijn boeken die zijn samengesteld uit teruggevonden beelden, waar we nu hoop uit putten, al was het maar omdat het foto’s zijn uit een wereld die we dit jaar achter ons leken te hebben gelaten. En daar komt de coronacrisis toch nog binnen.

En in een jaar waar het bezoeken van tentoonstellingen niet vanzelfsprekend was, voorzichtig uitgedrukt, was het fotoboek de vanzelfsprekende vervanger. En gezegend het land met zo’n rijke traditie in documentaire fotografie en vormgeving. Hoe is deze lijst van tien boeken tot stand gekomen? We hanteren overzichtelijke spelregels: een boek kan de lijst halen als we het er alle drie over eens zijn, maar niet als één iemand tegen is.

De kwaliteit van de fotografie en het verhaal dat wordt verteld is belangrijk natuurlijk, maar je wilt vooral het boek in handen hebben, en zien wat er gebeurt als je er doorheen bladert. Wat Nederlandse fotoboeken betreft was 2020 een prachtjaar.

Feest

Ed van der Elsken
Vormgeving Irma Boom Office
Rijksmuseum Amsterdam en Nederlands Fotomuseum met Nai010 uitgevers; € 19,50.

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Het was de fotovondst van het jaar. Een deel van het archief van Nederlands vermaardste fotograaf Ed van der Elsken (overleden in 1990) lag nog altijd bij zijn weduwe aan de IJsselmeerdijk in Edam. Het werd eerder dit jaar geschonken aan het Rijksmuseum Amsterdam en het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam, waar het omvangrijke dia-archief ook wordt bewaard - en gerestaureerd. In Edam lagen nog achtduizend afdrukken en drieduizend contactvellen, zo belangrijk voor het onderzoek naar de manier waarop Van der Elsken werkte en zijn fotoboeken samenstelde.

null Beeld
null Beeld Ed van der Elsken
Beeld Ed van der Elsken

Tussen de prints werd de dummy van een nooit verschenen boek gevonden, inclusief een door Van der Elsken zelf ontworpen cover waar in zwierige letters het woord ‘feest’ op stond. Het bleek een verzameling van foto’s die de fotograaf ongeveer tussen 1950 en 1960 had gemaakt, van het boekenbal, van kermissen op de Nieuwmarkt in Amsterdam, van elke vorm van feestgedruis waar hij met zijn camera bij was. En net als bij het in 1959 verschenen boek Jazz richtte Van der Elsken zijn aandacht op het publiek en de feestgangers die hij volgde van de opwinding van de prille nacht tot de besluitloosheid in het ochtendgloren.

Het Rijks en Nederlands Fotomuseum besloten het boekje (wellicht ooit bedoeld als fotopocket, rond 1960 populair) alsnog uit te geven, met een verantwoording van Hans Rooseboom en Mattie Boom, conservatoren van het Rijksmuseum. En ze onderzochten datering en locatie van de foto‘s, een onderzoek dat veel duidelijk maakt: niet alleen over de fotograaf, maar ook over de revolutionaire fotoboekenmaker die hij was. En ach, die geweldige, zwierende, zwalkende foto’s. Een feest van een boek. MM

Mutatio

Thomas Manneke
Vormgeving Willem van Zoetendaal
Van Zoetendaal Publishers; € 35

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Eerdere fotoboeken van Thomas Manneke hebben namen als Odessa (2007) en Liège (2010); de fotograaf is op reis. ‘Mutatio’ betekent zoveel als transformatie of verandering. En misschien geeft Manneke ons op de cover van zijn fotoboek Mutatio de sleutel tot die verandering: hij fotografeert een meisje vanuit een perspectief dat niet meteen bij eerste, of tweede, blik duidelijk is. Ze ligt/zweeft, en wordt van onderaf gefotografeerd, met een uitgestrekte arm. Het is een kwetsbaar beeld, liefdevol ook. In zijn vijfsterrenrecensie van Mutatio, eerder dit jaar, wist Volkskrant-recensent Arno Haijtema te vertellen dat het hier de dochter van de fotograaf betreft, die nog een paar keer in het boek opduikt, maar misschien in elke foto aanwezig is.

null Beeld
null Beeld Thomas Manneke
Beeld Thomas Manneke

De foto’s in Mutatio, zo fraai uitgegeven dat je de bladzijden stuk voor stuk aan je muur wilt hangen, lijken het resultaat van ommetjes door de stad, met een combinatie van het achteloze toeval en het zorgvuldige observeren, en nooit ver van het meisje op de cover vandaan. Manneke is gek op de onverwachte patronen van het stadsleven, van de manier waarop de natuur binnendringt, al is het maar in de vorm van een met klimop begroeide muur of de stomp van een omgewaaide boom. Hij verlaat de stad weleens, getuige enkele natuurfoto’s, maar keert dan weer terug. Een kindertekening; het meisje, maar dan slapend; de schaduw van een vergiet op een keukentafel. Mutatio, voor wie het ziet. MM

Youth League Tournament

Ari Marcopoulos, Conrad McCrae
Vormgeving Roger Willems
Roma Publications; € 45

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Mogen we bij het boek beginnen, want wat is dit voor iets krankzinnigs? Het is compact, zwaar en heeft iets van een ouderwets telefoonboek, waarin zo veel mogelijk informatie, zo handzaam als maar kan, gepresenteerd wordt. Dit boek telt 816 bladzijden en als je er doorheen bent qua gelukzalig bladeren, wil je weer van voren af aan beginnen. Het is een boek dat barst van het leven. En dan die titel: Conrad McCrae Youth League Tournament. Op de cover een actiefoto van een stel basketballende jongens in New York. En toch is het geen sportboek, zouden we willen zeggen, het is een boek over de stad, in dit geval New York, en dan over een heel specifiek stukje stad, dat niet toevallig ook het uitzicht is van fotograaf Ari Marcopoulos: de Dean Street Playground in Brooklyn, New York.

null Beeld
null Beeld

De afgelopen jaren, van 2014 tot 2019, meldde Macropoulos zich aan als de huisfotograaf van het lokale jeugdtoernooi dat in Dean Street werd gespeeld, genoemd naar de jong overleden speler Conrad McCrae, misschien wel de grootste speler die het plein had voortgebracht. De fotograaf legde spelmomenten vast, maakte teamfoto’s en fotografeerde de individuele spelers in hun toernooioutfit. En hij organiseerde fototentoonstellingen op het plein, waar spelers hun foto’s konden ophalen. Het werk doet denken aan dat van Dana Lixenberg (Imperial Courts) en Rineke Dijkstra (in haar portretten van kinderen). Het fascinerende boek heeft ook in zijn vormgeving een soort verborgen ritme, met een afwisseling van aflopende en gekadreerde foto’s, actiefoto’s en individuele portretten. Het boek van Macropoulos is een slamdunk. MM

Tree and Soil

Robert Knoth & Antoinette de Jong
Vormgeving Kummer & Herrman
Hartmann Books; € 45

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Je doet Tree and Soil van Robert Knoth en Antoinette de Jong tekort door het een boek met natuurfotografie te noemen. Het is een boek waarin landschapsfoto’s uit het Japanse Fukushima, inderdaad het gebied waar in 2011 een kernramp plaatsvond, gecombineerd wordt met materiaal uit de collectie van Philipp Franz von Siebold, een Duitse arts en wetenschapper die in het begin van de 19de eeuw flora en fauna verzamelde in Deshima, een Nederlandse handelspost in Japan.

null Beeld

Het is aan de lezer van Tree and Soil, met prachtig gebruik van uitvouwbladen, om de verbanden te leggen tussen die post-apocalyptische landschappen van Fukushima, waar de natuur de verlaten menselijke wereld weer overwoekert – terwijl de straling blijft – en de verzameldrift van een 19de-eeuwse wetenschapper. Een overwoekerde openluchtwinkel (‘Drink Paradise‘) met nog verlichte koelmachines wordt gecombineerd met een scan uit de collectie van Siebold: een preparaat van bladluizen en een schitterende tekening van een hortensia in bloei. ‘De menselijke invloed is overal, in de bomen, in de grond, in de lucht’, schreef Merel Bem in haar recensie van het boek, ‘dat de kijker eerst verleidt en daarna een dreun voor de harses verkoopt.’ MM

We Love Where We Live

Louise Honée
Vormgeving Atalante
Éditions Xavier Barral; € 30. louisehonee.com

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Verlaten fabrieken, verwilderde landjes, een leeg zwembad, gare speeltoestellen – veel is het niet, maar voor de kinderen van McDowell County in West Virginia, een van armste (mijn)gebieden in de Verenigde Staten, is het misschien wel precies goed. Het valt hoe dan ook niet op voorhand uit te sluiten, en dat is wat fotograaf Louise Honée deed. Ze sloot niets uit, ze nam niets aan. Haar eerste boek, We Love Where We Live, klassiek vormgegeven, met een avondblauwlinnen omslag, is de neerslag van die open werkwijze.

null Beeld

Drie jaar lang reisde de fotograaf regelmatig naar McDowell County. Ze sloot er vriendschappen. Dat lees je in de inleiding, maar je ziet het ook in de zwart-witportretten van de kinderen die daar wonen. Ze vertrouwen haar, zonder wantrouwen blikken ze de camera in. De fotograaf mocht mee wanneer ze speelden, in bomen klommen of rondhingen. Ze zijn niet zielig, ook niet uitzinnig gelukkig – ze zíjn gewoon. Zonder blind te zijn voor de armoede, keek Honée door hun ogen naar de omgeving. Ze zag een plek, niet goed of slecht, maar in de eerste plaats: ván die kinderen. Ze vulde niets in en dat is knap. Bovendien kan ze waanzinnig fotograferen. MB

Bloed en honing – Ontmoetingen op de grenzen van de Balkan

Irene van der Linde & Nicole Segers
Vormgeving Smel *creative agency, Edgar Smaling & Carlo Elias
Boom Uitgevers; € 44,90

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Is het een fotoboek met tekst? Een reisreportage met foto’s? Laat maar gaan bij het ontdekken van het mooi vormgegeven Bloed en honing; het voldoet aan geen enkele vorm (oké, het is een boek) en overtreft alle verwachtingen. Journalist Irene van der Linde en fotograaf Nicole Segers gingen naar de Balkan – ‘Naar de Balkan?’ vroeg Van der Linde toen Segers het voorstelde. ‘Waarom?’ – en kwamen terug met bijna 700 pagina’s kijk- en leesgenot. Ze werkten al eerder samen, langs de nieuwe oostgrens van Europa en op de veerpont van Istanbul. Dit was een nieuwe stap: de Balkan in kaart brengen.

null Beeld
null Beeld Nicole Segers
Beeld Nicole Segers

De twee traden in de voetsporen van Rebecca West, een Britse journalist die in de eerste helft van de 20ste eeuw naar het gebied reisde ‘om te zien wat geschiedenis betekent in vlees en bloed’. Van der Linde en Segers zien opnieuw een continent in crisis en bovendien willen ze uit hun ‘West-Europese bubbel’ breken.

Dat lukt. Van der Linde trekt de lezer van de bank af met haar levendige verhalen. En Segers doet hetzelfde met haar foto’s, die afwisselend romantisch en realistisch zijn, en werden afgedrukt op zacht, krantenachtig papier. Om eindeloos in te kijken en te lezen, het maakt niet uit. MB

Siberian Exiles – Part 1: Lithuania

Claudia Heinermann
Vormgeving -SYB-
Eigen beheer; € 85

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Sjongejonge. Dat is het eerste wat je denkt bij het zien van Claudia Heinermanns zesdelige boekenbox over Litouwen (eigenlijk zevendelig; er zit nog een losse Litouwse vertaling bij). En die box is dan pas deel 1 van Siberian Exiles, een trilogie over de grootscheepse deportaties vanuit de Baltische staten naar Siberië tijdens het huiveringwekkende Sovjet-regime van na de Tweede Wereldoorlog. Deel 2 en 3, over Estland en Letland, verschijnen de komende jaren. Hoe kreeg Heinermann dit in vredesnaam voor elkaar, in haar eentje? Maar dan duik je erin en vergeet je dat allemaal weer.

null Beeld Claudia Heinermann
Beeld Claudia Heinermann
null Beeld Claudia Heinermann
Beeld Claudia Heinermann

Neem alleen al het eerste boek uit de box: Rimantas. Dit is het verhaal van Nijolė, die als jong kind in Siberië moest gaan wonen. Aan de hand van foto’s uit het familiealbum vertelt haar man Rimantas hoe haar leven is verlopen. Het tweede deel is gewijd aan de ontroerende tekeningen van Gintautas, die als oude man herinneringen ophaalt aan zijn verbanning.

In Altai reist Heinermann decennia later de bannelingen per trein achterna. Haar foto’s zijn prachtig en onvergetelijk; het is alsof je met haar meereist door de berkenbossen, op zoek naar overgebleven geschiedenissen. Petje af voor deze grondige en vooral diepmenselijke tour de force. MB

Frido Troost, An Educational Archive of 2863 Slides

Paul Kooiker, Floor Koomen (ontwerp), Johannes Schwartz. Tekst: David Campany
Art Paper Editions en Gerrit Rietveld Academie; € 50

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Frido Troost (1960-2013) was behalve fotohistoricus en docent aan de Rietveld Academie een begeesterd fotoverzamelaar, die in Haarlem tot aan zijn vroege dood werkte aan de collectie van het Institute for Concrete Matter (ICM). Daarin bracht hij eindeloos veel genres samen (zoals mode, erotiek, reclame, portret, oorlog, architectuur, bedrijven, 19de-eeuws, hedendaags en alles daartussen), met werk van roemloze amateurs tot grote namen uit de fotografie.

null Beeld
null Beeld

Het boek Frido Troost, An Educational Archive of 2863 Slides ademt die avontuurlijke en grenzeloze sfeer van het ICM. Troost gebruikte de bijna drieduizend dia’s die erin zijn samengebracht (alle even groot afgedrukt in negentallen per pagina) als lesmateriaal op de Rietveld: een diashow als een woordloze werveling van beelden – foto’s, reclamemateriaal, afbeeldingen uit de kunsthistorie – die elkaar versterken, beeldrijm aangaan, door hun rangschikking hilariteit, ontroering, schrik en een veelheid aan andere emoties oproepen. Aldus demonstreerde Troost hoe de associatieve kracht van fotoreeksen toegang biedt tot werelden van verbeelding. AH

Eboundja

Reinout van den Bergh
Ontwerp Teun van der Heijden, Heijdens Karwei
Kehrer Verlag; € 48

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Vanaf 2011 bezocht fotograaf Reinout van den Bergh jaarlijks, zo’n zes weken per keer, het dorp Eboundja, ingeklemd tussen een lagune en een mangrovebos aan de monding van een rivier in Zuid-Kameroen. Hij was er getuige van hoe pal naast Eboundja een enorme zeehaven werd aangelegd, nadat Chinezen landinwaarts ijzer hadden gevonden. Die tragedie – de dorpelingen zijn rechteloos in de aantasting van hun leefomgeving – hangt als constante dreiging boven Eboundja.

null Beeld Reinout van den Bergh
Beeld Reinout van den Bergh
null Beeld Reinout van den Bergh
Beeld Reinout van den Bergh

Toch overheerst in het boek niet de wanhoop, maar de levenskracht van de dorpsbewoners. Met ragfijne kleurenfoto’s, gebruikmakend van (vaak schaars) natuurlijk licht getuigt Van den Bergh van hun levens, waarbij de lange tijdspanne waarin de opnamen zijn gemaakt een extra dimensie toevoegt: een gevoel van betrokkenheid. Van de vroege jeugd en de tienertijd tot ouder worden en sterven: alle levensfasen vinden hun loop in de kalme eenvoud van Eboundja, waar nu de stilte wordt verstoord door ratelende scheepskettingen, het laden en lossen, het rumoer van economische kolonisatie. AH

The Rumour

Paul Kooiker
Ape; € 70
(Oplage van 700, alle voorzien van een gesigneerde en genummerde print)

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Weinig fotografen hebben zo’n herkenbaar en stijlvast oeuvre opgebouwd als Paul Kooiker. Constanten in dat oeuvre zijn: naakte, vaak voluptueuze vrouwen, sigaren en hun askegels, en: dieren (vissen, zoogdieren). De laatste categorie zó gefotografeerd dat zij als door een tovenaar zijn bezield met een onvermoed karakter. Lichtelijk absurdistisch is Kooikers werk vaak, door de associatieve kracht en de vreugde van het kijkplezier dat elke foto bezorgt.

null Beeld

Voor zijn boek The Rumour (‘het gerucht’) bracht Kooiker negentien ezels naar zijn studio, die hij, uitgelicht tegen een donkere achtergrond, elk eindelijk de allure schenkt die ze, bij nader inzien, al zolang verdienen. Met portretten van de ezeltjes ten pootjes uit en een aantal close-ups toont hij ze in al hun lieflijke pluizigheid, maar ook met hun spreekwoordelijke raadselachtige koppigheid.

Geen lastdier zo eigenzinnig en betrouwbaar, zo nuttig inzetbaar in de landbouw. Geen dier dat, misschien de slang uitgezonderd, zo vaak figureert in mythen en de Bijbel (zie bijvoorbeeld: bij Jezus’ kribbe in Bethlehem en, dertig jaar later, diens intocht in Jeruzalem). Om nog maar te zwijgen van Dik Trom en Gerard Reve. Neen, het raadsel van de ezel lost Kooiker niet op. Hij brengt er juist een ode aan. AH

Met dank aan Edie Peters van Photoq Bookshop (photoqbookshop.nl).

Meekijken met Ed

De printjes die werden teruggevonden in het thuisarchief van Ed van der Elsken voor het nooit verschenen fotoboek Feest zijn een hoogtepunt van de expositie Crazy World, die tot 10 januari in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum Amsterdam te zien is. Door verschillende prints en uitsnedes van foto‘s te vergelijken is het alsof we met onze neus op het artistieke proces van de fotograaf zitten.

Pandemie op de foto

Care4Corona is een organisatie die met experts op elk gebied mensen ‘perspectief, steun en hoop’ wil bieden. Een van de activiteiten was ook het organiseren van een fotowedstrijd rond het thema corona. De beste foto’s zijn door een jury geselecteerd voor het fotoboek: Pandemic: ­Corona Close-Up ( € 24,95). care4corona.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden