Kunst Knust in Van Abbemuseum

De vlekkerige schoonheid van Knust is nu te bewonderen in het Van Abbemuseum

Het kunstenaarsinitiatief van Jan Dirk de Wilde en consorten maakte rebels, ‘anti-glossy’ drukwerk. 

De Westerse Beschaming, Jan-Dirk de Wilde, 1984. Beeld KNUST

Jan Dirk de Wilde, die later bekendheid zou krijgen in het linkse bolwerk Nijmegen, nam begin jaren tachtig een gekke beslissing. Hij maakte toen samen met mede-student Henk van Dijk het stripblaadje Kutluur, ‘beeldblad voor individueel verzet’, dat buitenshuis werd gedrukt. Ze kregen een stencilmachine aangeboden om het blad zelf te produceren, maar bedankten ‘omdat zij stencilen een slechte techniek vinden die een vlekkerig resultaat geeft. Ook kleeft aan de techniek te veel de geur van actievoeren’. Een gotspe, want De Wilde heeft het juist als stencilactivist zover geschopt dat het Van Abbemuseum nu een tentoonstelling wijdt aan het dwarse drukwerk van Knust, het kunstenaarsinitiatief van De Wilde en consorten, terwijl er ook nog eens twee boeken over zijn verschenen.

Het citaat hierboven staat in Inktvingers - De stencilkunst van Knust, 1983-2019, waarin Jack van der Weide en Alfred Boland de geschiedenis weergeven van de Nijmeegse kraakbeweging en de anarchistische grafiek die daarbij hoorde. In kraakpand De Westland aan de Groesbeekseweg verscheen in februari 1984 de eerste gestencilde uitgave van Knust, het tijdschrift Afgrijs, vervaardigd op een bakelieten Gestetner uit de jaren dertig. Er zou een tweede machine bij komen van het merk Rex Rotary, later gevolgd door enkele Roneo’s, tot er in de jaren negentig ten slotte een digitale Copyprinter 5375 werd aangeschaft. Maar toen was Knust al samengegaan met Extrapool, het Nijmeegse productiehuis voor ‘sound, art en print’. Al die merknamen zijn relevant, omdat de esthetiek van de blaadjes, boekjes en affiches die in de loop der jaren bij Knust zijn gedrukt, sterk is bepaald door de (on)mogelijkheden van de apparatuur. Vooral in de beginjaren had het linkse drukwerk nog een echt punkachtige uitstraling, met krassen, vlekken, viltstiftkleuren, onscherpe afdrukken en buitenissige bindingen. Kortom: anti-glossy.

Afgrijs 3, september 1984. Beeld KNUST

Papieren wondertjes 

In de bibliotheek van het Van Abbemuseum is een groot aantal van die papieren wondertjes uitgestald. Er ligt ook een knipsel uit De Gelderlander van 1999, waarin Jan Dirk de Wilde zei: ‘Je kiest er bewust voor dat de techniek zichtbaar blijft, mooi grof of dik papier, vettige of dunne inkt, een grof rooster of fijne streepjes in het drukwerk.’ Hier spreekt eerder een bevlogen ambachtsman dan een propagandist van de tegencultuur, al liegen de teksten op de covertjes er niet om. De ondertitel van het tijdschrift Mediaval luidde: ‘De middeleeuwigheid en de nageboorte van de tijdsdrift’, De Westland Bode noemde zich ‘een periodiek voor onthoudingen & restanten’ en De Warheid prees zichzelf aan als ‘los zand voor de ogen’.

Alle drukwerken die het museum toont komen uit de verzameling van Nijmegenaar Hans Kaaijk, die ze aan het Van Abbe heeft geschonken. Zijn Knust-collectie omvat ongeveer vierhonderd items die de geschiedenis van de subcultuur vanaf de roerige jaren tachtig tot nu illustreren. In de tentoonstellingscatalogus is een groot aantal van die vluchtige grafiek vereeuwigd. Wie vreest dat de tijd van de obscure zines voorgoed voorbij is, kan gerust zijn: de Nijmeegse Kutluur van weleer heeft een waardige opvolger in de Rotterdamse KutLul van nu, een vaag stripblaadje waarvan ook alweer negen nummers zijn verschenen.

Knust, bibliotheek Van Abbemuseum, Eindhoven, t/m 15/11.

Bij de tentoonstelling verschijnt de Engelstalige catalogus Knust, the Hans Kaaijk collection Van Abbemuseum.

Jack van der Weide en Alfred Boland: Inktvingers - De stencilkunst van Knust, 1983 - 2019. Uitgeverij Vantilt; 208 pagina’s; € 25.  

De stencilmachine. Beeld KNUST
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden