De vis wordt altijd duur betaald

In zijn in 1994 verschenen boek Darwins hofvijver beschrijft de Leidse bioloog Tijs Goldschmidt de ecologische ramp die zich afspeelt in het Victoriameer, het grootste tropische meer ter wereld....

De oorzaak was van een onthutsende onbenulligheid: in 1954 kieperde eenkoloniale ambtenaar in Oeganda een emmer nijlbaars uit het Albertmeer inhet Victoriameer. Hij deed het met de beste bedoelingen: de forse nijlbaars was veel smakelijker dan de kleine baarsjes en zou goed zijn voor de lokalevisserij. Hij besefte niet wat de gevolgen waren van het uitzetten van deroofvis aan het einde van de voedselketen.

Darwins hofvijver, bekroond met de NOW-wetenschapsprijs en genomineerdvoor de AKO Literatuurprijs, was een van de inspiratiebronnen voor HubertSaupers huiveringwekkende, veelbekroonde documentaire Darwin's Nightmare(de film won onder meer de Europese filmprijs). Maar het is Sauper, diezich in Kisangani Diary (1998) al het lot van tienduizenden RwandeseHutu-vluchtelingen aantrok, niet alleen te doen om de vis; ook buiten hetVictoriameer overleven de dieren die het best zijn aangepast.

Darwin's Nightmare is een diepgravende aanklacht tegen globalisering,de uitwassen van het kapitalisme, en de onrechtvaardigheid in de handeltussen het rijke noorden en het arme zuiden. De nieuwe vis bracht welvaart.Ingeslapen dorpen van landbouwers veranderden razendsnel in kleine stedendie bestaan van de visserij op nijlbaars. Maar ook in dit geval wordt devis duur betaald.

'Life tastes good' staat er op een schutting vlakbij de luchthaven van'fish city' Mwanza, in het noordwesten van Tanzania. Naast de landingsbaanligt het karkas van een vliegtuig. Het was te zwaar beladen. 55 Ton vispast er in de enorme, krakkemikkige vrachtvliegtuigen uit de voormaligeSovjet-Unie, die met bulderend geraas van de grond komen.

De visfilets gaan naar Europa, Rusland en Japan. Voor de Afrikanen zijnze onbetaalbaar. Zij eten wat niet goed genoeg is voor de export: vangedroogd visafval tot gefrituurde koppen. Het nieuws meldt dat er opnieuwhongersnood heerst in Tanzania.

Sauper toont de lokale vissers en de uitgemergelde zwerfkinderen, diede giftige dampen opsnuiven van gesmolten visverpakkingen en zich als wildebeesten op een pannetje eten storten. Hij praat met Eliza, die voor eenpaar dollar per nacht haar jonge lichaam verkoopt, en met de bemanning vande vrachtvliegtuigen. Een piloot uit de Oekraïne vraagt hij wat er in devliegtuigen zit die uit Europa komen. 'Niets. Ze zijn leeg', is steevasthet antwoord. Maar Sauper, die zelf buiten beeld blijft, houdt aan. Hijheeft gehoord dat de kisten vol wapens zitten. Wapens voor het arme,hongerende Afrika. Vis voor het rijke, weldoorvoede westen.

Darwin's Nightmare is een hartverscheurende documentaire - somspoëtisch, ook vol beelden die niet hadden misstaan in een horrorfilm. Hetis een onverdraaglijke gedachte dat Sauper dezelfde film had kunnen makenin Sierra Leone, maar dan met diamanten in plaats van vissen. In Hondurasmet bananen. En in Libië, Nigeria of Angola met olie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden