De viool als verlengstuk van haar wezen

De foto op haar laatste cd toont haar niet meer in een helderrode jurk. Want Janine Jansen is geen aanstormend talent meer, maar een topvioliste....

De beweging

De beweging
rijwel iedereen die haar heeft zien spelen heeft het erover: Janine Jansen zwiept op het podium als een korenhalm in een matige tot vrij krachtige zuidwester. Meesterviolist Isaac Stern was het ook opgevallen. Tijdens een masterclass in 1998 hield hij haar voor dat het te veel was. Dat zwaaien en zwenken duidde erop dat ze niet wist wat ze met de muziek aan moest. Ze was in tranen.

De beweging
Muziekpedagoge Coosje Wijzenbeek, die haar tien jaar onder de vleugels had, heeft er nooit de rem op gegooid. ‘Dat je je gewicht verplaatst, geeft vrijheid in de streek. Ruimte in de expressie. Rust. Janine beweegt veel, maar het is nooit vervelend om naar te kijken.’

De beweging
Dirigent Jaap van Zweden heeft het buigen en strekken meermalen vanaf de bok kunnen waarnemen. Hij kiest zijn woorden op kousenvoeten. ‘Het kan afleiden. Denk erom: ik zeg niet dat het zo ver is. Ik zeg alleen dat ze erop moet letten. Ach, wat zeg ik? Ze weet het zelf het beste.’

De cd

De cd
omende vrijdag verschijnt Bach, Inventions & Partita. Jansen speelt de inventies, dertig stukken die Bach eigenlijk voor clavecimbel en orgel schreef, met Maxim Rysanov (altviool) en Torleif Thedéen (cello). Het duidt, naast de verdieping en de zin voor samenspel die ze op de podia al langer etaleert, op een eigen wil. Haar vader, organist van de Domkerk in Utrecht, had de inventies nog afgeraden. Jan Jansen: ‘Ik zei: Bach heeft veel prachtigs geschreven voor viool. Waarom doe je dat niet? Maar ze wilde niet doen wat zoveel anderen al deden.’

De cd
De keuze voor het materiaal op haar voorgaande cd’s op het Decca-label was evenmin onbesproken. Het debuut bevatte een amalgaam van bekende viooltoegiften en minder bekend snoepgoed. De opvolgers waren golden oldies uit het klassieke genre: Vivaldi’s De vier jaargetijden en de vioolconcerten van Bruch en Mendelssohn. Kenners vroegen zich af of het niet wat ambitieuzer had gekund.

De cd
Het is allemaal strategie, vastgesteld door de platenmaatschappij, de artieste en haar toenmalige impresario. Dat was Niels Veenhuijzen, nu directeur van het Residentie Orkest. ‘De eerste cd was vooral presentatie, met stukken die ze goed in de vingers had. Vivaldi was commercieel, maar Janine deed het op haar eigen manier, met een klein ensemble. Dat was wel degelijk vernieuwend en riskant. Voor de volgende cd had ze graag Benjamin Britten gedaan. Maar dat is voor een kleiner publiek. Met Bruch en Mendelssohn kon ze laten zien dat ze het grote repertoire met symfonieorkesten aankon.’

De cd
Dirigent Van Zweden: ‘Ze had ook Sjostakovitsj of Prokofjev aangekund. Zij verkoopt zichzelf. Het zal nog wel komen.’

De podia

De podia
iels Veenhuijzen ontmoette haar voor het eerst bij het Amersfoorts Jeugd Orkest, waarin hij met haar broer Maarten in de cellosectie zat. Janine was te gast en speelde Zoltán Kodály, ‘loepzuiver, met een enorme drive, en toch niet geforceerd’. Ze was 11.

De podia
Toen hij als stagiair begon bij Concertdirectie Samama attendeerde hij het impresariaat op haar; ze was zojuist als 15-jarige derde geworden op het Nationaal Vioolconcours Oskar Back. Vorig jaar eindigde de samenwerking met Veenhuijzens benoeming in Den Haag. Zij stond inmiddels in het gastenboek van toonaangevende orkesten in New York, Los Angeles, Tokio, Berlijn, Amsterdam. Ze speelde op de armslagen van Vladimir Ashkenazy, Valeri Gergjev, Riccardo Chailly, Mariss Jansons. Dirigent Van Zweden: ‘Het instrument is een verlenging van haar wezen. Dat zie je maar bij een enkeling. Zo natuurlijk. Ze speelt geen viool, ze is violiste. Dat is een enorm verschil. En ik weet zeker dat ze in haar spel nog meer lagen zal aanboren. Dat komt vanzelf: je weet meer, er komt meer langs dan alleen je carrière. Dat ga je horen, straks.’

De podia
Niels Veenhuijzen heeft in haar loopbaan vooral ‘balans’ gezocht. ‘Ze moest niet te snel de grote podia op. Daar loop je de kans snel af te branden. Je concurreert er met ervaren veertigers en vijftigers. We kozen ervoor repertoire in de luwte op te bouwen. Veel koffieconcerten, spelen in de provincie, in Kassel, in Wiesbaden. Ze was wel eens ongeduldig. Ze heeft in Manchester een keer het vioolconcert van Beethoven gedaan, tegen mijn advies in. Ze had het daarvoor één keer gespeeld. Het ging prima. Maar ik dacht: ze kan beter.

De podia
‘Nu kan ze die afwegingen heel goed zelf maken. De laatste jaren kon ik met gerust hart blijven aankloppen bij het New York Philharmonic. Je móét haar uitnodigen! Bij anderen kun je soms twijfelen, bij Janine wist ik zeker dat het goed zat.’

De podia
De jongste bevestiging kwam begin deze maand. Janine belde enthousiast haar ouders vanuit New York. Ze had met dirigent Lorin Maazel en het Philharmonic het vioolconcert van Tsjaikovski gespeeld. Na het eerste gedeelte barstte het publiek al los in applaus. Maazel zelf stond ook te klappen.

De opleiding

De opleiding
uziek was er altijd, thuis in Soest. De Von Trapps, werd het gezin vroeger wel genoemd. Vader Jan speelt orgel en piano en doceerde aan het conservatorium in Utrecht, moeder Christine is sopraan, de oudere broers David en Maarten spelen respectievelijk toetsen en cello.

De opleiding
Janine was 6 toen ze zich aanmeldde bij lerares Wijzenbeek. Ze was 16 toen ze van 4 vwo overstapte naar het conservatorium in Utrecht, waar ze drie jaar les kreeg van de inmiddels overleden Philipp Hirshhorn. Jan Jansen: ‘Ze wilde eerst cello, maar toen ze Coosjes groepje de Fancy Fiddlers had gezien, met die meisjes in mooie jurkjes, wist ze het zeker: viool.’ Hij oefende mee in die eerste jaren, steevast na het eten. Improviseren op de piano, harmonieën aanbrengen, om de lange streken en saaie toonladders draaglijk te houden.

De opleiding
Wijzenbeek: ‘Ik heb nog video-opnamen uit die begintijd. Grappig, de manier van strijken zie je nóg. Vooral die iets te hoge arm. Ze heeft de neiging haar schouder op te trekken. Het is me niet gelukt dat eruit te krijgen. Het zit in haar motoriek.’

De opleiding
Er zijn momenten bijgebleven. ‘Ze was 8 of 9, en had een Spaans stuk ingestudeerd. Nou, daar was niks Spaans aan. Ik ben gaan vertellen over de achtergronden: de zon, de dans, de passie. Pizzicato is een dauwdruppeltje, geen koeienplak. Toen speelde ze het weer: ongelooflijk, Spaans van hier tot Tokio. De les was om, maar ze wilde verder. Die honger heeft ze altijd gehad. Liefde voor de muziek. En geen kapsones: in kamermuziek speelt ze nog net zo lief de eerste als de vijfde partij; als het maar klinkt.’

De opleiding
Overdreven ijver heeft Wijzenbeek niet vastgesteld. Janine kraste ooit in een artikel een opmerking door waarin ze zei dat ze 2,5 uur per dag studeerde – andere leerlingen haalden 4 of 5 uur. Ze had zich volgens haar lerares geen zorgen hoeven te maken. ‘Er wordt onderling enorm tegen elkaar opgeboden.’ Na een reprimande dat ze voor een optreden in het toenmalige Haarlems Concertgebouw had verzuimd de begeleidende partijen in te studeren, klonk muziek uit de catacomben: Janine was ijlings op het toilet de partituren aan het doornemen. Een enkele keer was ze nukkig. Dan wilde ze alleen zacht spelen, met weinig hars op de stok. Vader Jan: ‘Ze was altijd wel gemotiveerd. Alleen als ze op tv naar As the world turns keek; daar was ze moeilijk van los te krijgen.’

De opleiding
Wat veel aandacht vroeg: de overwinning van haar verlegenheid. Wijzenbeek woonde een masterclass bij van Boris Belkin. Met het Rondo van Schubert had haar leerling Belkin ‘van zijn stoel’ gespeeld. Hij begon vragen te stellen. ‘Het had geregend, Janine stond er wat verfomfaaid bij. Er kwam geen woord uit. Níks.’ Inmiddels zijn er mediatrainingen geweest. Oud-manager Veenhuijzen: ‘Ze moest leren dat op zo’n niveau het publiek de mens achter de artiest wil zien.’

De opleiding
Als ze niet op tournee is, verblijft ze nog geregeld in Soest. Op verjaardagen en Oudjaar komen in het ouderlijk huis nog weleens de instrumenten tevoorschijn voor een concertje in eigen kring.

De viool

De viool
isschien kan ik je helpen.’ Een haar onbekende heer had haar in 2001 na afloop van een concert in Den Haag een visitekaartje gegeven. Janine Jansen zocht een nieuw instrument. De bruikleen van haar Roemeense viool liep af.

De viool
Ze was het niet vergeten. Enkele maanden later stond ze voor zijn deur, onder haar arm een Stradivarius uit 1727. De Stradivari Society uit Chicago, die getalenteerde musici helpt bij het vinden van strijkinstrumenten, had Jansen de viool ter beschikking gesteld, met de optie tot aankoop. Vaste prijs: 1,8 miljoen dollar. Kon hij haar inderdaad helpen?

De viool
Coen van Beuningen, ex-bestuurslid van het Elise Mathilde Fonds, schiet bij de terugblik nog in de lach. ‘Dat was schrikken. Op zo’n prijskaartje hadden we niet gerekend.’ Maar het fonds, dat onder meer donaties doet aan culturele projecten, besloot bij wijze van hoge uitzondering tot aankoop over te gaan, nadat een speurtocht naar andere financiers vruchteloos bleek.

De viool
Haar Stradivarius is ‘Barrere’ genaamd, naar de Franse ambassadeur in Italië Camille Barrere, die de viool aan het begin van de 20ste eeuw kocht. Het bovenblad van sparrenhout is in 1719 gemaakt, het onderblad van esdoorn in 1727. Het instrument is onder meer in het bezit geweest van Louis Kaufman uit Los Angeles, die er onder meer de filmmuziek van Gone with the wind op speelde.

De jurk

De jurk
e fotograaf Erwin Olaf belde de couturier Mart Visser. ‘Ik ga Janine Jansen doen voor haar eerste cd. Daar gaan we wat seks instoppen. Wat heb jij?’

De jurk
Het werd de rode jurk, waarmee ze in 2003 op haar eerste Decca-cd stond en op Bevrijdingsdag optrad. Visser: ‘Het stond haar als een huis. Te gewaagd? Als je Erwin vraagt weet je wat er kan gebeuren.’ Visser maakte later nog ‘zes, of zeven’ creaties. ‘Het moeten jurken met houvast zijn. Geen spaghettibandjes, want ze záágt die Stradivarius bijna doormidden. Bij haar geldt less is more.’

De jurk
Lerares Wijzenbeek: ‘Op een van die cd’s hangt ze achterover in zo’n weinig verhullende jurk. Afschuwelijk. Maar het past bij deze tijd. Ik zag haar eerst alleen in spijkerbroek en van die mokjurkjes. Maar toen ze opkwam bij Jonge mensen op weg naar het concertpodium droeg ze een prachtige strapless.’

De jurk
Niels Veenhuijzen: ‘De uitsnede in de jurk op de Vivaldi-cd was fors. Maar Janine weet haar grenzen te stellen.’ Op het promotiemateriaal van de Bach-cd staat ze in wijdvallend shirt en trui met decent v­halsje. Geen toeval, denkt Veenhuijzen. ‘Het is een signaal. Dit is geen aanstormend talent meer. Dit is een topvioliste.’

De volgende

De volgende
et op, ze heet Simone Lamsma, zegt dirigent Jaap van Zweden. ‘21 jaar, en ze wint concoursen in het buitenland. Zeer krachtig spel. Een vioolbeul.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden