Interview Jelka van Houten

De verleiders female stellen een pijnlijke vraag: ‘Waarom zijn vrouwen zo veel vaker ziek?’

Jelka van Houten. Beeld Linda Stulic

De voorstelling De verleiders female onderzoekt waarom de gezondheidszorg minder oog heeft voor ziektes en de effectiviteit van medicijnen bij vrouwen. Actrice Jelka van Houten, zelfverklaard ‘zorgpremieslurper’,  raakte overtuigd van het belang van de voorstelling toen ze ontdekte dat vrouwen gemiddeld vijf jaar langer ziek zijn dan mannen.

Naast het stigma ‘dom blondje’ en ‘de-zus-van’, heb ik er nog één’, zegt actrice Jelka van Houten op die haar zo kenmerkende gortdroge, licht lijzige toon. ‘Namelijk: ‘Jelka-heeft-altijd-wat’.’ Deze persoonlijke noot blijkt het begin van een vlammend en tegelijkertijd grappig betoog over het vrouwelijk lichaam en de gezondheidszorg, op pakweg de helft van De verleiders female dat woensdag in première gaat in het DeLaMar Theater in Amsterdam.

Van Houten (41) is een van de vijf females die regisseur Tom de Ket vroeg voor de nieuwste voorstelling in de roemruchte Verleiders-reeks, vanaf 2012 zes maal ingevuld door een vaste mannenploeg. Die kentering heeft alles te maken met die specifieke kwestie die De Ket ditmaal wil aansnijden: de (machts-)ongelijkheid tussen mannen en vrouwen.

En zo staan samen met Jelka ook Susan Visser, Stephanie Louwrier, Gusta Geleijnse, Eva Marie de Waal en Dunya Khayame op het toneel (laatstgenoemden delen de rol in verband met de zwangerschap van De Waal).

Na enige aarzeling weliswaar. Want waarom pakten de Verleidersmannen de handschoen niet op en gingen ze zelf niet met dat genderongelijkheidsmateriaal aan de slag? Dat zou nog eens een statement zijn. Daarbij: was niet iedereen protestmoe, zo langzamerhand? En ten slotte: wat een duffe titel. Die moest uit een mannenbrein zijn ontsnapt.

Daarover waren ze het gelijk eens. Maar nu staan ze er toch. Want iemand moet het wél doen. Daarvan raakten ze alleen maar meer overtuigd toen ze eenmaal in de materie doken en samen scènes begonnen te maken; over #MeToo, over clichés en beeldvorming, over de babyboete - om maar een greep te doen. Zodat nu na maanden van inlezen en voorbereiding een hoop informatie en cijfermateriaal met de zaal wordt gedeeld, zoals gebruikelijk bij De verleiders. Ingebed in gezamenlijke sketches en verwerkt in solo’s: monologen waarin de spelers een kwestie voor het voetlicht brengen die hun na aan het hart ligt. Gezondheidszorg dus, in het geval van Jelka van Houten.

De verleiders female. Beeld Raymond van Olphen

‘Ik ben een zorgpremieslurper’, zegt ze in een gesprek tussen de repetities door. ‘Ik ben iemand die nou eenmaal veel in aanraking komt met de gezondheidszorg, die haar hele leven al medicatie krijgt. Waarbij ik inmiddels denk: klopt het wel?’ In het kader van gedegen research voor de voorstelling is er onder meer samenwerking gezocht met Women Inc., een onafhankelijk netwerk voor vergroting van participatie van vrouwen in de samenleving. Hierbij kwam informatie langs over late of verkeerde diagnoses, hogere ziektelast en minder goede medische behandeling van vrouwen. Zo bleek bijvoorbeeld ook dat de levensverwachting voor vrouwen 83 jaar is (80 voor mannen), maar dat vrouwen gemiddeld twintig jaar doorbrengen in slechte gezondheid (tegen vijftien jaar voor mannen). Dus: vrouwen brengen gemiddeld vijf jaar langer door in slechte gezondheid.

In de voorstelling begint Van Houten haar solo met een verwijzing naar Slikken en stikken, een eerdere ‘Verleiders’ uit 2016, waarin werd gesteld dat het merkwaardig is dat mannen evenveel premie betalen als vrouwen, terwijl die laatsten veel meer zorg genieten. Ze zegt: ‘De vraag die hier had moeten worden gesteld,  is: waarom dan? Hoe komt het dat vrouwen in die situatie zitten? Ik merkte dat ik hier echt op aanging.’

‘Statistisch gezien zijn ‘we’ dus vaker ziek. Maar is dat een vrouwending, of krijgen vrouwen dingen toegediend die voor hen helemaal niet geschikt zijn? We lazen dat er heel lang nauwelijks – of niet degelijk genoeg – onderzoek is gedaan op een vrouwenlichaam. Dat is ook een geldkwestie. Een mannenlijf leent zich makkelijker voor onderzoek omdat het niet onderhevig is aan hormoonschommelingen. Wij zijn een duurder onderzoeksobject, want minder stabiel. Dus er is gekozen: we gaan het op mannen testen. Punt.’

De verleiders female. Beeld Raymond van Olphen

‘De medische wereld was natuurlijk lang een mannenbolwerk, zij bepaalden de onderzoeksgebieden. Het kan maar zo dat er echt een male gaze op zat, een fixatie op hun eigen sekse, toch? Typisch voorbeeld: ik heb een grote buikoperatie gehad, waarbij ik fysiek letterlijk ben dichtgenaaid als man. Vierkant, zeg maar. Maar ik heb wel heupen, dus ik heb hier, kijk, een soort coupnaden die niet helemaal lekker zijn, hier zit het vel echt raar.’

Edith Schippers, voormalig minister van Volksgezondheid heeft in 2016 12 miljoen euro uitgetrokken voor genderspecifiek onderzoek, dus af en toe zit er heus wel beweging in de zaak, zegt Van Houten. ‘Maar het gaat langzaam en 12 miljoen is niet veel in deze context. Ikzelf denk dan: kom, we zien het toch allemaal, laten we het oplossen. Zo werkt het natuurlijk niet. Maar het is wel frustrerend dat we vanwege dat gebrek aan onderzoek ook in dit stuk vaak geen keiharde verklaringen en antwoorden kunnen geven.’

Wat wel kan: bewustzijn kweken. ‘Daarom maak je zo’n stuk. Niet om de verschillen te benadrukken zoals in Mannen komen van Mars, vrouwen komen van Venus, maar omwille van bewustwording van blinde vlekken. Waarbij niemand wordt gespaard, ook wijzelf niet. Het gaat om de verbinding vinden, met humor en zelfspot.’ Al merk je dat dat in de theaterzaal best wat ongemak oplevert, bijvoorbeeld in de scène waarin Van Houten als quizmaster het vrouwelijk geslachtsorgaan met meerkeuzevragen onder de aandacht brengt en haar medespelers ter illustratie in roze clitorispakken over het toneel buitelen.

Eén van de Verleidersmannen is al langs geweest, de rest wordt op de première verwacht. ‘Ik hoop dat ze in een rok komen.’

De verleiders female gaat vanavond (6/11) in première in het DeLaMar Theater in Amsterdam. Tournee t/m 28/2.

Fragmenten uit Jelka van Houtens lezing

Vrouwen lijden twee keer zo vaak aan diabetes – niet of nauwelijks onderzocht.

Vrouwen krijgen vaker een beroerte/herseninfarct dan mannen, sterven er vaker aan en herstellen ook slechter –nauwelijks onderzocht.

Migraine komt drie keer zo vaak voor bij vrouwen als bij mannen, en er lijkt een verband te bestaan tussen migraine en beroertes bij vrouwen – nauwelijks onderzocht.

Vrouwen lijden vaker aan reuma en door hun hogere vetpercentage reageren zij minder goed op de medicijnen –nauwelijks onderzocht.

Doordat vrouwen verkeerde medicijnen krijgen voorgeschreven, gebruiken ze er méér van, langduriger en hebben ze 60 procent meer kans op bijwerkingen.

Voor hun 60ste hebben vrouwen 20 procent meer ziekenhuisopnamen dan mannen – ook zonder de zwangerschaps- en kraamperikelen ligt dat 10 procent hoger.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden